تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ (97)
ترجمه
در آنجا است نشانه‌هاى روشن الهى مقام ابراهيم است و کسى که داخل شود در آن ايمن است و از براى خدا است بر عهده مردمان حج آنخانه هر کسى بتواند به پيمايد بسوى او راه را و کسيکه تمرد کند پس همانا خداوند بى‌نياز است از جهانيان..
تفسير
در خانه کعبه سه نشانه محسوس جسمانى است بر وجود واجب الوجود و قدرت او که اعظم آنها مقام ابراهيم است و آن سنگى است که جاى دو پاى مبارک حضرت ابراهيم بر آن نقش بسته و بمرور و دهور ايام زائل نشده است گفته‌اند اين در موقعى بوده که بناى خانه را ميفرموده آنسنگ را زير پاى مبارک خود گذارده بود و آيت بودن اين بقدرى واضح است که محتاج به بيان نيست لذا در آيه فقط بذکر آن اکتفا شده است و بعد از آن حجر الاسود است که بر حسب اخبار ملکى بوده بصورت سنگ درخشانى شده و حضرت آدم با خود او را از بهشت آورده است و در روز قيامت ميآيد با يک زبان و دو چشم همه خلق او را مى‌شناسند شهادت ميدهد در باره کسيکه با او وفا دارى نموده و اداء حق او را کرده بخوبى و در باره کسيکه بى وفائى با او نموده و منکر حق او شده به بدى چنانچه در دنيا شهادت داد بامامت حضرت سجاد (ع) وقتى که بودن آن امر با محمد حنيفه يا آنحضرت مورد خلاف شده بود چنانچه بکرات تجربه شده است که غير معصوم نتوانسته آن را نصب کند و بعد از
جلد 1 صفحه 461
آن حجر اسمعيل است که منزل آنحضرت بوده و آب نداشته بقدرت الهى چاه زمزم در آنجا پيدا شده و گفته‌اند سه آيت محسوس ديگر هم هست يکى آنکه چون طيور هوا بمحاذات خانه رسند منحرف شوند ديگر آنکه و حوش صحرا از درنده و چرنده با يکديگر در حرم الفت دارند نه آنها بيکديگر آزار ميرسانند و نه کسى بآنها ديگر آنکه هر جبار و شقى و سرکشى که قصد خرابى آنخانه را نموده خداوند بطريق غير عادى او را مستاصل و نابود نموده مانند اصحاب فيل که از مسلمات تاريخى است و در قرآن از آن خبر داده شده است و اما آيات مختلفه متفرقه از قبيل شفاء امراض و قضاء حوائج و کشف مهمات و کربات و انکشاف مطالب علميه عقليه روحانيه بقدرى زياد است که قلم از تحرير و زبان از تقرير آن عاجز است و هر کس داخل آن خانه شود مأمون است از تعرض دنيوى و از عذاب اخروى در کافى و عياشى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که کسى که قصد کند خانه کعبه را با آنکه بداند آنخانه است که امر کرده خداوند عز و جل زيارت آن را و نيز بشناسد حق ما اهل بيت را چنانچه سزاوار است مأمون است در دنيا و آخرت و در مجمع از حضرت باقر (ع) روايت نموده که کسيکه داخل شود خانه را با آنکه عارف باشد بآنچه خداوند واجب فرموده است بر او مأمون از عذاب دائم است و در کافى و عياشى از حضرت صادق (ع) نقل نموده که کسيکه پناه ببرد از مردم بحرم و داخل شود در آن مأمون است از غضب الهى و کسى که داخل شود در آن از وحش و طير مأمون است از راندن و آزار تا خارج شود از حرم و نيز از آن حضرت روايت نموده که هرگاه بنده در خارج حرم مرتکب جنايت شود پس فرار کند بحرم نبايد او را در آنجا گرفت ولى بايد مانع شد از آمدن او در بازار و بايد با او بهيچ وجه معامله ننمود و سخن نگفت و خوردنى و آشاميدنى باو نداد تا از حرم خارج شود پس گرفته شود و اگر در حرم مرتکب جنايت شد حد خداوند را بايد در حرم بر او جارى نمود و در کافى معلل فرموده حکم اخير را بآن که چون او حرمت حرم را نگاه نداشته و در روايت ديگر است که هرگاه دزدى در غير مکه دزدى نمايد يا جنايتى بر خود وارد سازد و فرار کند بمکه نبايد او را بگيرند ماداميکه در حرم است تا خارج شود ولى بايد مانع شوند از آنکه داخل در بازار شود و معامله و مجالست با او نکنند تا بيرون رود و بگيرند او را و اگر اين کار را در حرم
جلد 1 صفحه 462
کرد بايد او را همانجا بگيرند و نيز در کافى از آنحضرت روايت نموده که يکى از اصحاب سؤال نمود که من از کسى طلبى داشتم مدتى از نظرم غائب شد تا آنکه او را در طوف کعبه ملاقات نمودم آيا سزاوار است تقاضاى طلب خود را از او نمايم فرمود سلام نکن بر او و نترسان او را تا از حرم خارج شود و نيز از آنحضرت روايت شده است که هر کس که در حرم دفن شود ايمن است از فزع روز قيامت چه خوب باشد چه بد و در فقيه روايت نموده که هر کس در حرم خدا و رسول بميرد مبعوث ميشود روز قيامت در حاليکه ايمن است از عذاب الهى گفته‌اند اين امان و فضائل را خداوند بحرم عنايت فرمود براى دعاى حضرت ابراهيم پس کسانيکه منکر حق آل ابراهيم هستند از فيوضات معنوى آن محرومند اگرچه احکام ظاهرى بر آنها مرتب باشد بواسطه اسلام ظاهرى و از براى خداوند است بر عهده مردم قصد خانه کعبه و اداء مناسک و اعمال مخصوصه بحج و عمره هر دو چون آندو واجبند چنانچه در کافى از حضرت صادق (ع) نقل نموده ولى مشروط است باستطاعت بدنى و مالى که نيز مستفاد است از روايتى که از آنحضرت در تفسير اين آيه نقل شده است و اخبار در باب حد استطاعت مالى مختلف است آنچه مقتضاى جمع بين اين اخبار و ادله عامه ديگر است آنست که اگر بقدر کفايت حال و مطابق شأن خود زاد و راحله و مخارج رفتن و برگشتن و عيالات خود را داشته باشد و در موقع مراجعت هم بفقر و مشقت گرفتار نشود واجب است در اول ازمنه امکان که خوف خطر نداشته باشد برود و تاخيرش جايز نيست و اگر تاخير انداخت و بعد دستش تهى شد بايد هر قسم ممکن است برود و البته در اين قبيل امور بايد عامى بمرجع تقليدش رجوع نمايد و بيانش از شأن تفسير خارج است اين مقدار هم که بنظر قاصر رسيد و عرضه داشتم براى تذکر و ارشاد بود و کسيکه ترک کند حج را قدر متقين آنستکه معصيت کبيره نموده و مورد اعراض و غضب الهى واقع شده است و بواسطه اهميت اين کبيره خداوند از مرتکب آن به کافر تعبير فرموده و اظهار بى‌نيازى از او مشعر باعراض و رو گرداندن است و در فقيه از وصاياى حضرت رسول (ص) بامير المومنين عليه السلام نقل نموده است اى على کسيکه ترک کند حج را با آنکه مستطع باشد کافر است چنانچه در اين آيه فرموده است اى على کسى که حج را تاخير بياندازد تا بميرد خداوند روز قيامت مبعوث ميفرمايد او را يهودى
جلد 1 صفحه 463
يا نصرانى و در کافى و تهذيب از حضرت صادق عليه السلام روايت نموده که کسى که بميرد و حج نکرده باشد در صورتى که حاجتى نداشته باشد که اجحاف بر او باشد بسبب آن حاجت رفتن بحج و مريض هم نباشد که بواسطه آن طاقت حج را نداشته باشد و ظالمى هم مسلط بر او نباشد که مانع از حج او شده باشد پس هر آينه مرده است يهودى يا نصرانى و در تهذيب از آنحضرت نقل نموده که در اين آيه کفر بمعنى ترک است و از حضرت کاظم عليه السلام روايت شده است که در جواب برادرش على که سؤال از کفر تارک حج نموده بود فرمود کافر نيست لکن کسى که بگويد واجب نيست کافر است فيض ره فرموده اين براى آنست که مرجع کفر باعتقاد است نه عمل پس معنى کفر در اين آيه آنست که کسى که معتقد بوجوب حج نباشد يا آنکه باکى از ترک حج نداشته باشد کافر است چون بى‌اعتنائى بامر خدا کاشف از بى‌اعتقادى است و عياشى از آنحضرت نقل نموده که مراد از کفر در اين آيه کفران نعمت است يعنى کسيکه ترک کند حج را کفران نعمت الهى را نموده خداوند بى‌نياز است از اهل عالم آنچه امر نموده براى مصلحت آنها است خودشان از منافع و خير دنيوى و اخروى آن محروم ميشوند بخدا ضرر و نفعى از فعل و ترک آنها نميرسد
گر جمله کائنات کافر گردند
بر دامن کبرياش ننشيند گرد
و اللّه اعلم.