کلمه‌ى «غاوون» از «غى»، ضد رشد است، چنانکه در جاى ديگر مى‌فرمايد: «قَدْ تَبَيَّنَ
جلد 6 - صفحه 381
الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ» «1»
از آنجا که کفّار قرآن را ساخته‌ى وهم و خيال، و پيامبر را شاعر مى‌دانستند، اين آيات آنان را محکوم مى‌کند که طرفداران شعرا، گمراهانند ولى طرفداران پيامبر اسلام گمراه نيستند.
شعرا بى‌هدف وسرگشته‌اند وبه گفته‌ى خود عمل نمى‌کنند، ولى پيامبر اين گونه نيست، هماهنگى ميان گفتار و رفتار پيامبر اسلام، نشانه‌ى آن است که او شاعر نيست.
از امام باقر وامام صادق عليهما السلام نقل شده که به مناسبت آيه‌ى «وَ الشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ» فرمودند: کسانى که فقه را براى غير دين آموخته باشند، يا عميق نياموخته باشند، هم گمراهند و هم ديگران را گمراه مى‌کنند و قصّه‌سرايان نيز مشمول اين سرزنش هستند. «2»
از اينکه نام شعراى بى‌هدف در کنار دروغ‌سازانى که شياطين بر آنان نازل مى‌شوند، آمده است، شايد بتوان ارتباطى ميان شيطان دروغ‌ساز و شاعر بى‌هدف هرزه‌گو کشف نمود.
به گفته‌ى روايات: ذکر کثير، تسبيحات حضرت زهرا عليها السلام، يعنى سى و چهار مرتبه «الله اکبر»، سى و سه مرتبه «الحمد الله» و سى و سه مرتبه «سبحان الله» است.
در حديث آمده است: ذکر خدا تنها با زبان نيست، بلکه ياد خداست به هنگام ترک گناه و انجام عبادت. «ذَکَرُوا اللَّهَ» «3»*
در حديث مى‌خوانيم: سر مبارک امام حسين عليه السلام بالاى نيزه اين آيه را تلاوت فرمود: وَ سَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا ... و امام صادق عليه السلام فرمود: مصداق روشن ظلم، ظلم درحقّ آل‌محمّد عليهم السلام است. «4»
«1». بقره، 256.
«2». تفسير نورالثقلين.
«3». تفسير کنزالدقائق.
«4». تفسير نورالثقلين.
جلد 6 - صفحه 382
شعر و شاعران
مطالبى درباره‌ى شعر و شاعران به مناسبت آيات آخر اين سوره بيان مى‌کنيم:
* از تفسير بيضاوى نقل شده: چون اشعار جاهليّت بيشتر پيرامون خيالات، توصيف زنان زيبا، معاشقه و افتخارات بيهوده يا بدگويى و تعرّض به ناموس ديگران بوده اين آيات نازل شده است. «وَ الشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ»
* تفاوت ميان حکيم وشاعر آن است که حکيم ابتدا معانى را در نظر مى‌گيرد وبعد الفاظ را به کار مى‌برد، ولى شاعر ابتدا قالب والفاظ را در نظر مى‌گيرد، سپس معانى را بيان مى‌کند. «1»
* در روايات، شعر خوبى که از حقّ طرفدارى کند، از جهاد با سر نيزه برتر شمرده شده و مورد ستايش قرار گرفته است. «2»
* رسول اکرم صلى الله عليه و آله فرمود: بعضى از بيان‌ها همچون سحر و بعضى از شعرها حکمت است. «3»
* پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله به شاعر متعهّدى به نام «حَسّان» فرمود: روح‌القدس با توست. «4»
* پيامبر صلى الله عليه و آله در يکى از سفرها، «حَسّان» را فراخواند که شعر بخواند. او مى‌خواند و حضرت گوش مى‌دادند. حضرت دستور دادند در مسجد جايگاه خاصّى براى «حَسّان» باشد. «5»
* امام صادق عليه السلام به ياران خود مى‌فرمود: کودکان خود را با شعر «عَبدى» آشنا کنيد که او شاعرى خوب و مکتبى است. «6»
* امام صادق عليه السلام فرمود: هر کس براى حقّانيّت ما يک بيت شعر بسرايد، خداوند در بهشت خانه‌اى به او عطا مى‌کند. «7»
* امام صادق عليه السلام فرمود: خواندن شعر براى روزه دار و کسى که در حال احرام يا در منطقه حَرَم است، مکروه مى‌باشد و نيز خواندن شعر در روز يا شب جمعه کراهت دارد. «8»
* در روايات مى‌خوانيم: راست‌ترين شعر در زمان جاهليّت اين بوده است:
الا کلّ شى‌ء ما خلا اللّه باطل
و کلّ نعيم لا محالة زائل «9»
«1» لغت نامه دهخدا
«2» تفسير کنزالدقائق
«3» تفسير المنير
«4» تفسير کنزالدقائق
«5» تفسير روح المعانى
«6» تفسير کنزالدقائق
«7» بحار ج 79 ص 291.
«8» وسائل ج 7 ص 121.
«9» تفسير مواهب العليه
جلد 6 - صفحه 383
يعنى بدانيد که هر چيز، جز خداوند باطل است و هر نعمتى دير يا زود از بين خواهد رفت.
* در روايت آمده است: همين که آيه‌ى وَ الشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ ... نازل شد گروهى از شاعران مسلمان نگران خود شده، نزد پيامبر اکرم آمدند. حضرت فرمود: «ان المؤمن مجاهد بسيفه و لسانه» يعنى مؤمن با شمشير و زبان خود جهاد مى‌کند. «1»