بهانه‌جويان، هر لحظه بهانه‌ى جديدى مى‌گرفتند. گاهى مى‌گفتند: چرا به ما وحى نمى‌شود؟ گاهى مى‌گفتند: چرا فرشته وحى را نمى‌بينيم؟ چرا پيامبر سرمايه و کاخ و طلا ندارد؟ و گاهى مى‌گفتند: چرا قرآن يکجا نازل نمى‌شود؟
در حالى که قرآن داراى دو نزول است: يکى نزول دفعى که در شب قدر بر قلب پيامبر نازل شده است و ديگرى نزول تدريجى که به مناسبت‌هاى مختلف در طول بيست و سه سال
جلد 6 - صفحه 252
نازل شده است.
آثار و دلايل نزول تدريجى قرآن:
1. نزول تدريجى، عامل ارتباط دائمى و مستمرّ پيامبر اکرم با سرچشمه‌ى وحى و مايه‌ى استوارى او در راه است و بيانگر آن است که رسالت يک جرقّه‌ى مقطعى نيست.
2. دينِ زنده و جامع آن است که با حوادث و مناسبت‌ها ارتباطى نيرومند داشته باشد، و حوادث و مناسبت‌ها هم به مرور پيدا مى‌شود، نه يکدفعه.
3. انجام همه‌ى اوامر و ترک همه‌ى نواهى يکدفعه براى عموم مردم سخت بود وسبب عُسر و حَرَج مى‌شد.
4. چون هر سوره و آيه‌ى قرآن به تنهايى يک معجزه است، بنابراين نزول تدريجى آن به منزله‌ى چندين معجزه‌ى پى در پى و هر معجزه‌اى مايه‌ى تسلّى قلب پيامبر در برابر آزار دشمنان است.
5. نزول هر آيه به مناسبت نيازى که پيدا مى‌شود با نزول همه‌ى آيات بدون در نظر گرفتن نيازها، تفاوت بسيار است.
6. بعضى آيات پاسخ سؤالات مردم است، پس اوّل بايد سؤالش مطرح شود تا بعد آيه‌اى درپاسخ آن نازل شود.
7. بعضى آيات و احکام براى مدّتى معيّن نازل شده است، لذا بايد آيه‌ى ناسخ نازل شود.
ترتيل چيست؟
* پيامبراکرم صلى الله عليه و آله فرمود: ترتيل آن است که قرآن را با بيان روشن بخوانيد، (نه مثل شعر، نه مثل نثر)، هنگام برخورد بر لطايف آن توقّف کنيد، روح و دل خود را صفا دهيد و هدف شما در تلاوت، رسيدن به آخر سوره نباشد. «1»
* حضرت على عليه السلام فرمود: مراد از ترتيل، رعايت موارد وقف و اداى حروف است. «2»* امام صادق عليه السلام فرمود: ترتيل، يعنى زيبا و آرام خواندن قرآن، مکث کردن در آن و پناه بردن
«1». تفسير مجمع‌البيان.
«2». تفسير کنزالدقائق و منهج‌الصادقين.
جلد 6 - صفحه 253
به خداوند در هنگام تلاوت آيات مربوط به آتش و عذاب، و دعا کردن هنگام برخورد با آيات بهشت و درخواست بهشت از خداى مهربان. «1»