اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
الَّذِين‌َ يُحشَرُون‌َ عَلي وُجُوهِهِم إِلي جَهَنَّم‌َ أُولئِک‌َ شَرٌّ مَکاناً وَ أَضَل‌ُّ سَبِيلاً (34)
کساني که فرداي قيامت محشور مي‌شوند بر صورت‌هاي خود بسوي جهنم اينها بدترين جايگاه را دارند و گمراه‌ترين راه را اشخاصي که وارد محشر مي‌شوند.
مختلف هستند، بعضي سوار بر ناقه نور در ميان هودج با حله‌هاي بهشتي و صورت هاي نوراني وارد مي‌شوند، بعضي پياده باقدام خود با صورت انساني با کفن‌هاي خود وارد مي‌شوند، بعضي نشسته مثل آدم افليجي خود را مي‌کشانند، بعضي چهار دست و پا مثل انعام بعضي به صورت حيوانات مثل خوک، سگ، سباع وارد مي‌شوند.
بعضي کور وارد مي‌شوند، بعضي با صورت سياه، بعضي مغلولا با غل‌هاي آتشي و بدترين تمام اينکه اقسام کساني که خوابيده صورت روي خاک مي‌کشند و مي‌آيند و اينکه تفاوت و اختلاف دائر مدار مراتب ايمان و تقوي و درکات و درجات کفر و عناد و شرک و ضلالت و ظلم و تعدي و کبر و نخوت و عجب و منيّة و طغيان و سرپيچي از حق و حقيقت است چون روز قيامت يوم تبلي السرائر
جلد 13 - صفحه 615
است و صفات و اخلاق و ملکات هر کس روي مي‌افتد و هر صفتي بصورتي ظاهر مي‌شود چه صفات حميده باشد و چه صفات ذميمه بلکه اگر کسي چشم بصيرت داشته باشد و مردم را باين صفات به‌بيند در همين عالم هم مشاهده مي‌کند چنانچه در حديث است که خدمت حضرت صادق عليه السلام عرض کردم (ما اکثر الحجيج) چه بسيار حاجي آمده مثل اينکه زمان حضرت فرمود
(ما اقل الحجيج و اکثر- الضجيج)
چه قدر حاجي کم است.
بعد فرمود ميانه دو انگشت من نگاه کن کردم ديدم حيوانات مختلف دور کعبه طواف مي‌کنند و گاهگاهي يک نفر آدم ميانه آنها است.
(الَّذِين‌َ يُحشَرُون‌َ عَلي وُجُوهِهِم) اينکه دسته هم (إِلي جَهَنَّم‌َ) يعني آنها را مي کشند بسوي جهنم اينها کيانند.
(أُولئِک‌َ شَرٌّ مَکاناً) جايگاه آنها اسفل السافلين است.
(وَ أَضَل‌ُّ سَبِيلًا) در راه حق گمراه‌ترين اهل ضلالت هستند و اينها به نص قرآن منافقين هستند که ميفرمايد (إِن‌َّ المُنافِقِين‌َ فِي الدَّرک‌ِ الأَسفَل‌ِ مِن‌َ النّارِ) نساء آيه 144 و مکرر فردا جلاي منافقين را معرفي کرده‌ايم.