تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (104)
ترجمه
و بايد باشند از شما جماعتى که بخوانند بسوى خير و امر کنند به کار شايسته و نهى کنند از کار ناشايسته و آنگروه آنانند رستگاران..
تفسير
امت بمعنى جماعت است اگرچه گاهى اطلاق بر شخص هم ميشود ولى اينجا مراد نيست براى عود ضمير جمع بآن و خير هر کار خوبى است و آنچه صلاح دين و دنيا باشد و البته فرد اکمل اسلام است و معروف هر کار شايسته است که
جلد 1 صفحه 470
عقل احراز حسن آن را نموده باشد مستقلا يا بواسطه حکم شرع چنانچه اماميه قائلند که احکام شرعيه تابع مصالح و مفاسد واقعيه است و منکر مقابل آنست و آن هر عملى است که عقل مستقلا حکم بقبح آن کند يا بتوسط شرع و چون عقول ما ناقص است و کاملا نميتوانيم حسن و قبح اشياء و صلاح و فساد آنها را تميز بدهيم خداوند بتوسط انبياء عظام مصالح و مفاسد کارهاى ما را بيان فرموده از باب لطف و رحمت بر بندگان پس هر چه واجب يا مستحب باشد اجمالا ما ميدانيم معروف است و شايسته و هر چه حرام يا مکروه باشد ميدانيم منکر است و ناشايسته و اينکه گفته‌اند منکر شامل مکروه نميشود بجاى خود صحيح است ولى بنظر حقير علت آنستکه ما غالبا احراز قبح مکروهات را مستقلا نميکنيم ولى بعد از اخبار شارع بکراهت ادراک ميکنيم لابد مختصر قبح و فسادى دارد که مکروه شده نهايت آنکه بمرتبه الزام نرسيده پس باز ناشايسته واقعى است در هر حال مسلم است که امر بواجب و نهى از حرام واجب است و امر بمستحب و نهى از مکروه مستحب است و اخبار در اين باب بقدرى زياد است که از حد احصا خارج است و چهار شرط دارد اول آنکه شخص معروف و منکر را بشناسد که مبادا امر بر عکس شود چنانچه زياد اتفاق مى‌افتد که بيچاره ميخواهد امر بمعروف و نهى از منکر کند امر بمنکر و نهى از معروف مينمايد دوم آنکه احتمال تاثير در طرف بدهد زيرا که اگر يقين داشته باشد بخرج طرف نميرود کار لغوى کرده شايد بسا اوقات موجب لجاج و عناد طرف هم بشود سوم آنکه خوف ضرر بر جان و مال و عرض خود يا مسلمان ديگرى نداشته باشد و مأمون باشد و الا بسا ميشود که حرام هم باشد چهارم آنکه طرف اصرار بر معصيت داشته باشد و الا اگر بداند طرف از کار خود پشيمان شده واجب نيست بلکه بعضى اوقات حرام است و بايد بتدريج مقصد را انجام دهد اول باظهار کراهت بعد بسخن ملايم بعد بسخن غليظ و در اينکه واجب است بر همه مسلمين عينا يا اگر بعضى اقدام نمودند از سايرين ساقط ميشود محل خلاف است و بنظر حقير واجب عينى است و کسانيکه قائل بوجوب کفائى آن شده‌اند باين آيه تمسک نموده‌اند بملاحظه لفظ من که ظاهر در تبعيض است يعنى بعضى از شما بايد امر بمعروف و نهى از منکر کنند و بظاهر اخبارى که در تفسير اين آيه وارد شده است که دلالت دارد بر آنکه تکليف همه مسلمين نيست
جلد 1 صفحه 471
بلکه وظيفه جماعت مخصوصى است و بنظر حقير اين آيه و اين روايات هيچ کدام ناظر بحکم امر بمعروف و نهى از منکر بالاستقلال نيست بلکه ناظر است بآنکه مسلمين بايد مبلغ و داعى باسلام و احکام اسلام داشته باشند لذا اولا فرموده است بايد از بين شما جماعتى باشند که دعوت باسلام کنند ثانيا براى آنکه دعوت باسلام دعوت باحکام آن را هم لازم دارد فرموده است بايد امر بمعروف و نهى از منکر هم بنمايند و معلوم است که فرق است بين دعوت باسلام و احکام آن و امر بمعروف و نهى از منکر زيرا که داعى بايد برود دنبال کار دعوت ولى آمر و ناهى اگر مورد پيدا شد بايد امر و نهى نمايند و الا فلا و البته مبلغين اسلام بايد بزيور علم و تقوى آراسته باشند بلکه بايد عالم بمقتضيات وقت و حال اشخاص باشند و صاحبان نفوس قويه و عقول کامله باشند و بايد واجد حسن تشخيص و حدس صائب و فراست مخصوصى باشند که بتوانند باين وظيفه قيام نمايند و موفق بمقصود شوند و موجب نقض غرض و تخفيف اساس دين را فراهم ننمايند و معلوم است که اکمل افراد اين عنوان ائمه معصومين عليهم السلام هستند ثم الاشبه فالاشبه و اين معنى غير از امر بمعروف و نهى از منکر است که وظيفه هر مسلمانى است و آيات ديگر دلالت بر آن دارد و اخبار هم الى ما شاء اللّه صريح در آنست و گمان ميکنم فقهاء عظام چون باين نکته توجه نداشته‌اند براى جمع نمودن بين ادله قائل بوجوب کفائى شده‌اند ولى بعد از توجه باين بيان معلوم است که هر کدام ناظر بجهتى هستند غير از جهت ديگرى خلاصه آنکه يک امر بمعروف و نهى از منکر است که از توابع دعوت بخير است آن شرايطش اين است که عرض شد و يک امر بمعروف و نهى از منکر استقلالى است و آن شرايطش همانست که فقهاء عظام بيان فرموده‌اند و بدوا ذکر شد نهايت آنکه شرط اول و چهارمش بنظر حقير مستدرک است زيرا که محقق موضوع است و براى مزيد استبصار و تيمن چند روايت ذکر ميشود در کافى از حضرت صادق (ع) نقل شده که پرسيدند از آنحضرت که آيا امر بمعروف و نهى از منکر بر همه امت واجب است فرمود خير عرض کردند چرا فرمود همانا واجب است بر کسيکه قوى و مطاع باشد و عالم باشد که بتواند معروف را از منکر تشخيص دهد نه بر ضعفاء که نميتوانند حق را از باطل تشخيص دهند چون خداوند فرموده بايد باشد از شما امتى که دعوت کنند بخير و اين خاص است نه عام و امت بر يک نفر و
جلد 1 صفحه 472
جماعت صادق است چنانچه خداوند فرموده همانا ابراهيم بود امتى مطيع خدا و از آن حضرت سؤال نمودند از معناى حديث نبوى که فرموده است جهاد افضل کلمه عدل است نزد امام جائر فرمود اين در صورتى است که عدل را بشناسد و ظالم از او شنوائى داشته باشد و نيز از آنحضرت روايت شده است که همانا امر بمعروف و نهى از منکر ميشود مؤمن تا متعظ شود يا جاهل تا ياد بگيرد اما صاحب شمشير و تازيانه خير و در نهج البلاغه است که نهى از منکر کنيد بعد از آنکه منتهى شده باشيد همانا مأمور بنهى شديد بعد از تناهى خدا لعنت کند آمرين بمعروف را که تارک آنند و ناهين از منکر را که عامل آنند و در کافى و تهذيب از حضرت باقر (ع) روايت شده است که امر بمعروف و نهى از منکر راه انبياء و منهاج صلحا است و واجب بزرگى است که بسبب آن ايمن ميشود مذاهب و حلال ميشود مکاسب و رد ميشود مظالم و معمور ميشود زمين و کوچک ميشوند دشمنان و درست ميشود کار پس منکر باشيد در دل و بزبان بياوريد و به رخ طرف بکشيد و در راه خدا از ملامت ملامت کنندگان مترسيد تا وقتى که متعظ شوند و بحق عود نمايند و در اينکار نظرتان باظهار قدرت و سلطنت و استفاده مال و غلبه بر دشمن نباشد بلکه منظورتان فقط اطاعت امر الهى و تقرب در بارگاه احديت باشد تا خداوند شما را موفق و منصور فرمايد و نيز از آنحضرت روايت شده که خداوند بحضرت شعيب پيغمبر وحى فرمود که همانا من عذاب ميکنم از قوم تو صد هزار نفر را که چهل هزار نفر آنها از اشرار هستند و شصتهزار نفر از اخيار شعيب عرض کرد بار الها آنها که اشرارند معلوم است اخيار را چرا عذاب مى فرمائى وحى رسيد آنها با اهل معاصى مداهنه نمودند و غضب ننمودند براى غضب من و در کافى از حضرت صادق (ع) روايت شده که امر بمعروف و نهى از منکر دو خلقند از خلق خدا کسيکه يارى کند آندو را عزت ميدهد باو خدا و کسيکه واگذارد آندو را واميگذارد او را خدا و در تهذيب از پيغمبر (ص) روايت نموده که مردم هميشه محفوف بخير و برکتند ماداميکه امر بمعروف و نهى از منکر کنند و معاونت با بر نمايند و وقتى اينکار را ترک کنند برکت از آنها برداشته ميشود و بعضى از آنها بر بعضى مسلط ميشوند و ناصرى از براى آنها در آسمان و زمين پيدا نميشود و در وصاياى امير المؤمنين (ع) است که وقتى مردم امر بمعروف و نهى از منکر را ترک کنند خداوند اشرار آنها را بر آنها مسلط مينمايد پس دعا ميکنند و باجابت نميرسد و قمى از حضرت باقر (ع)
جلد 1 صفحه 473
در تفسير اين آيه نقل نموده که فرمود اين راجع به آل محمد (ص) و تابعين آنها است که دعوت بخير ميکنند و امر بمعروف و نهى از منکر مينمايند و در مجمع از حضرت صادق (ع) نقل نموده که ائمه بجاى امه قرائت فرموده پس از مراجعه باين روايات استفاده وجوب کفائى دعوت و تبليغ و شرايط آن و شرايط امر بمعروف و نهى از منکر را براى هر کس بفهم و ذوق خواننده احاله مينمايم اگر تصديق تحقيق حقير را فرموديد مغتنم بشماريد چون مطلب بکرى است که گمان ميکنم تاکنون کسى متنبه نشده باشد و اللّه اعلم بمراده و مؤيد اين تحقيق است ذيل آيه که ميفرمايد و آنانند که مخصوص و حقيق بکمال و حق فلاح و رستگارى هستند و البته اين مدح مناسب مقام علماء و مبلغين اسلام است نه هر کس تأمل و دقت لازم دارد.