تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَ کُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْها کَذلِکَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آياتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ (103)
ترجمه
و متمسک شويد بريسمان محکم خدا همگى و متفرق مشويد و ياد کنيد نعمت خدا را بر شما در وقتى که بوديد دشمنان پس الفت داد ميان دلهاى شما پس گرديديد به نعمت خدا برادران و بوديد در لب گودى از آتش پس نجات داد شما را از آن اينچنين بيان مى‌کند خداوند براى شما آيات خود را باشد که شما هدايت شويد.
تفسير
بعضى گفته‌اند مراد از حبل در اين آيه شريفه دين اسلام است يا کتاب خدا براى آنکه فرموده‌اند قرآن حبل اللّه المتين است و تشبيه شده است دين يا قرآن بريسمانى محکمى که اگر کسى چنگ بر او زند از خطر پرت شدن و هلاکت مأمون خواهد شد و قمى فرموده حبل توحيد و ولايت است و عياشى از امام باقر (ع) نقل نموده که آل محمد آنها ريسمان محکم الهى هستند که خداوند فرموده اعتصام بجوئيد بآن در اين آيه شريفه و از حضرت کاظم (ع) روايت شده است که على ابن أبي طالب حبل اللّه المتين است و در امالى از حضرت صادق (ع) روايت شده که مائيم آن حبل و در معانى از حضرت سجاد (ع) نقل نموده که امام از ما نمى‌باشد مگر معصوم و عصمت امر ظاهرى نيست تا شناخته شود و براى اين است که امام بايد منصوص باشد پس از آنحضرت سؤال نمودند که معنى معصوم چيست فرمود او است معتصم بحبل اللّه و حبل اللّه قرآن است و قرآن هدايت مى‌کند بامام و اين است معنى قول خداوند که فرموده همانا اين قرآن هدايت ميکند بآنچه آن قويم‌تر است بنظر حقير خلاصه روايت آنستکه قرآن بدون معصوم حل نميشود و معصوم آنستکه در تمسک بقرآن خطا نميکند و هر دو لازم و ملزوم يکديگرند و واضح است که ما بين روايات اختلافى نيست چون همه آنها وسايل نجات از مهالک دنيوى و اخروى هستند و مبين کل روايت
جلد 1 صفحه 468
مشهور بين عامه و خاصه است که پيغمبر فرمود دو ريسمان بين شما و خدا کشيده شده است که يکسر آن دو در دست شما است و يک سر آن در دست خدا است و هرگز از يکديگر جدا نميشوند و آن دو کتاب خدا و عترت من ميباشند و مؤيد اين روايت آنستکه خداوند بعد از امر بتمسک بحبل اللّه فرمود است همگى متمسک شويد و متفرق مشويد گويا نهى فرموده از جدائى انداختن بين کتاب و عترت و قمى از حضرت باقر (ع) روايت نموده که خداوند تبارک و تعالى ميدانست که آنها متفرق ميشوند بعد از پيغمبرشان و اختلاف مى‌کنند پس نهى فرمود آنها را از تفرق چنانچه نهى فرمود کسانى را که پيش از آنها بودند پس امر فرمود آنها را که اجتماع نمايند بر ولايت آل محمد (ص) و متفرق نشوند و نيز از روايات مشهوره بين فريقين است که پيغمبر فرمود امت حضرت موسى هفتاد و يک فرقه شدند بعد از او و امت حضرت عيسى هفتاد و دو فرقه و امت من هفتاد و سه فرقه خواهند شد يک فرقه آنها در بهشت و بقيه فرق در جهنم خواهند بود و از اين روايات و روايت مشهور و مسلم ديگر که پيغمبر فرمود مثل اهل بيت من مثل کشتى نوح است که هر کس متوسل بآن شد نجات يافت و هر کس تخلف از آن نمود غرق گشت ثابت ميشود که فرقه ناجيه شيعه دوازده امامى هستند زيرا که آنها آنانند که بين کتاب و عترت جدائى نينداختند و متمسک بحبل ولايت و کتاب شدند و در کشتى نوح نشستند و از طوفان دنيا و آخرت نجات يافتند و تمام عترت طاهره را بقدرى احترام کردند که مورد طعن سايرين شدند و نيز از روايات مسلمه بين فريقين است که پيغمبر فرمود که حق با على است و على با حق است و از حق نميشود گذشت که اين روايت بقدرى حق را واضح ميکند که محتاج به بيان نيست الحمد للّه على وضوح الحق بوضوح حق على و على وضوح حق على بوضوح الحق و بيان اهله و بعضى گفته‌اند مراد نهى از مطلق تفرق و اختلاف کلمه و ترک الفت است و انصافا اين معنى هم بد نيست که در هر حال بايد مسلمين از اتحاد با يکديگر لااقل در توحيد و رسالت و معاد دست برندارند و هر وقت اختلاف موجب فتور و تزلزلى در اين سه اصل اصيل شود با يکديگر برادر و متحد باشند در دفع اعداء نهايت آنکه بهتر آن بود که همه متوجه بنقطه حق باشند حال که نشدند نبايد ما هم لجاج کنيم و اساس اسلام را بباد دهيم بلکه بايد هر قدر ممکن است از اين
جلد 1 صفحه 469
اصول حفظ نمائيم و سکوت ائمه اطهار و اغماض از حق خودشان و آنهمه تحمل مصائب و ناملايمات براى اين مقصود بوده و مؤيد اين معنى است آنکه فرموده و ياد کنيد نعمت اسلام و امنيت را چون بوديد شما در زمان جاهليت دشمنان يکديگر پس خداوند ببرکت دين اسلام تأليف قلوب شما را نمود پس صبح گرديد در صورتى که نعمت الهى شامل حال شما شده بود و برادر و دوست و مهربان با يکديگر شديد گفته‌اند اوس و خزرج دو برادر بودند ما بين اولاد آنها يکصد و بيست سال عداوت بود و مرتبا جنگ مى‌کردند تا آنکه هر دو قبيله مسلمان شدند و آن عناد مبدل به الفت شد بعلاوه مشهور است که پيغمبر (ص) بين هر دو نفر از اصحاب عقد اخوت بست و در اين موقع تناسب روحى اصحاب را با يکديگر بطورى ملاحظه فرمود که عقل مبهوت ميشود و تا آخرت با هم مؤتلف بودند و براى امير المؤمنين برادرى تعيين نفرمود و آنحضرت از اين معنى نگران شد و بپيغمبر عرض کرد پيغمبر (ص) جواب فرمود من تو را براى خودم ذخيره نمودم و ما بين خود و آنحضرت عقد اخوت بست و برادرى او با سيد کاينات که دلالت داشت بر آنکه کسى جز خاتم النبيين (ص) لياقت برابرى با او را ندارد موجب مزيد حسد و عناد حسودان و منافقين گشت و تکميل منزلت هرون از موسى گرديد و شما در شرف فرو رفتن بجهنم بوديد براى آنکه کافر بوديد و اگر ميمرديد بحال کفر در آتش جهنم مى‌افتاديد پس انقاذ و دست‌گيرى کرد از شما و نجات داد شما را و در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که نجات داد آنها را بمحمد (ص) و مانند اين بيان واضح بيان ميفرمايد خداوند آيات داله بر توحيد و قدرت و عظمت خود را تا شما هدايت شويد بخير و صلاح خودتان و ثابت باشيد در دين حق و ولايت ائمه اطهار و اسباب نفاق و اختلاف را از خود دور نمائيد.