اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يَوم‌َ تَبيَض‌ُّ وُجُوه‌ٌ وَ تَسوَدُّ وُجُوه‌ٌ فَأَمَّا الَّذِين‌َ اسوَدَّت وُجُوهُهُم أَ کَفَرتُم بَعدَ إِيمانِکُم فَذُوقُوا العَذاب‌َ بِما کُنتُم تَکفُرُون‌َ (106) وَ أَمَّا الَّذِين‌َ ابيَضَّت وُجُوهُهُم فَفِي رَحمَت‌ِ اللّه‌ِ هُم فِيها خالِدُون‌َ (107)
روزي که سفيد ميشود صورتهايي و سياه ميشود صورتهايي پس امّا کساني که صورتهاي آنها سياه شده بآنها گفته ميشود آيا کافر شديد بعد از ايمانتان پس بچشيد عذاب را بسبب آنچه بوديد کافر، و اما کساني که صورتهاي آنها سفيد شده پس در رحمت خداوند آنها در آن هميشه هستند.
(توضيح)
ايمان و اخلاق فاضله و اعمال صالحه يک نورانيتي دارد که از جانب خدا
جلد 4 - صفحه 310
بقلب که عبارت از روح انسانيست تابش ميکند
(العلم نور يقذفه اللّه في قلب من يشاء)
و تعبير از آنها بقلب سفيد ميکنند چنانچه کفر و ضلالت و معاصي يک ظلمتي دارد که قلب را سياه ميکند و بسا آثار آن در جبهه و صورت هم ظاهر ميشود، بسياري از صلحاء را مي‌بينيم بخصوص در علماء اعلام با اينکه وجاهت صوري هم ندارند يک نورانيتي از آنها مشاهده ميشود که يدرک و لا يوصف است، و بسا کفار و اهل ضلالت از مخالفين و غير آنها و اهل معاصي را مي‌بينيم يک کدورت و گرفتگي در جبهه آنها ظاهر ميشود با اينکه وجاهت صوري دارند حتي اهل نظر از مشاهده آنها ميفهمند اينکه نصرانيست، يهودي است، سنّي است، فاسق و فاجر است و روز قيامت يَوم‌َ تُبلَي السَّرائِرُ الطارق آيه 9، است و در بسياري از آيات اشاره باين معني دارد يُعرَف‌ُ المُجرِمُون‌َ بِسِيماهُم الرحمن آيه 41 يَعرِفُون‌َ کُلًّا بِسِيماهُم اعراف آيه 44 يَعرِفُونَهُم بِسِيماهُم اعراف آيه 166 فَلَعَرَفتَهُم بِسِيماهُم محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم آيه 32 نُورُهُم يَسعي بَين‌َ أَيدِيهِم وَ بِأَيمانِهِم يَقُولُون‌َ رَبَّنا أَتمِم لَنا نُورَنا التحريم آيه 8 يَوم‌َ يَقُول‌ُ المُنافِقُون‌َ وَ المُنافِقات‌ُ لِلَّذِين‌َ آمَنُوا انظُرُونا نَقتَبِس مِن نُورِکُم حديد آيه 23، و غير اينها از آيات بسيار، و ابيضاض و اسوداد وجوه اشاره بهمين است.
يَوم‌َ تَبيَض‌ُّ وُجُوه‌ٌ وَ تَسوَدُّ وُجُوه‌ٌ اينکه آيه و لو در مورد اهل ردّه وارد شده کساني که ايمان آوردند و بعد مرتد شدند و از دين خارج شدند بقرينه جمله بعد که ميفرمايد فَأَمَّا الَّذِين‌َ اسوَدَّت وُجُوهُهُم أَ کَفَرتُم بَعدَ إِيمانِکُم و بقرينه آيات قبل که خطاب بمؤمنين که تفرقه و اختلاف نکنيد مثل اهل کتاب.
لکن بتنقيح مناط قطعي شامل جميع افراد بشر ميشود که فرداي قيامت تمام دو دسته‌اند يک دسته با روهاي سفيد و يک دسته با روهاي سياه و نيز سفيدي و سياهي مقول بتشکيک و ذي مراتب است
جلد 4 - صفحه 311
هر چه ايمان قويتر و اخلاق فاضله بهتر و اعمال صالحه بيشتر باشد بياض وجه زيادتر است و هر چه کفر و عناد زيادتر و صفات خبيثه راسخ‌تر و معاصي بيشتر سواد وجه بالاتر است.
و همزه استفهام در ا کفرتم براي تقريع است بمعني لم کفرتم و اينکه آيه اشاره دارد بکساني که بعد از نبي‌ّ صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ارتداد پيدا کردند چنانچه در اخبار عامه و خاصه بيان شده.
در مجمع از ثعلبي روايت کرده از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود
(و الذي نفسي بيده ليردن علي الحوض ممن صحبني اقوام حتي اذا رأيتهم اختلجوا دوني فلاقولن‌ّ اصحابي فيقال لي انّک لا تدري ما احدثوا بعدک ارتدوا علي اعقابهم القهقري).
نظر کنيد اينکه حديث چگونه تکذيب ميکند عامّه را که نقل ميکنند از آن حضرت که فرموده باشد (اصحابي کلّهم عدول) يا فرموده باشد (اصحابي کالنجوم بايّهم اقتديتم اهتديتم).
و نيز از ابو امامه باهلي روايت ميکند در موضوع خوارج از حضرت نبوي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود (انّهم يمرقون من الدين کما يمرق السهم من الرمية) و در اخبار خاصه در برهان از تفسير علي بن ابراهيم مسندا نقل ميکند از حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم حديث مفصلي که خلاصه مضمونش اينست که فرداي قيامت پنج راية و علم از امت بر من وارد شوند: 1- راية عجل (گوساله) اينکه امت.
2- راية فرعون اينکه امت. 3- راية سامري اينکه امت. 4- راية ذي الثديه با تمام خوارج و از اينکه چهار راية سؤال ميکنم که با ثقلين چه کرديد ميگويند ثقل اکبر (قرآن) را ما عقب سر انداختيم و عترت را کشتيم و ضايع کرديم تمام را بجهنم ميبرند تشنه با روي سياه.
5- راية امام متقين و سيد المسلمين و قائد غرّ المحجّلين و وصي‌ّ رسول
جلد 4 - صفحه 312
رب‌ّ العالمين اينها ميگويند ما قرآن را متابعت کرديم و عترت را موالي بوديم و محبت داشتيم اينها را ببهشت با روهاي سفيد ميبرند و شاهد بر اينکه حديث خبر معروف است که فرمودند
(ارتدّ النّاس بعد رسول اللّه الّا خمسة «او اربعة»).
فَذُوقُوا العَذاب‌َ بِما کُنتُم تَکفُرُون‌َ بنا بر اينکه که اينکه آيه در مورد کسانيست که بعد از حضرت رسالت کردند آنچه کردند، مراد از کفر بعد از ايمان همان انکار ولايت و بدعتيست که در دين گذاردند و ظلمهايي که بعترت روا داشتند که عذاب آنها اشدّ از جميع کفار است و لو اسم اسلام و پاره‌اي از احکام اسلام را بر آنها اجراء بنمائيم.
و تعبير (بذوقوا) نوع توهين و سرزنش است چنانچه کسي که گرفتار عمل بدي شد باو ميگويند خوب طعم آن را چشيدي چه طعمي داشت.
وَ أَمَّا الَّذِين‌َ ابيَضَّت وُجُوهُهُم فَفِي رَحمَت‌ِ اللّه‌ِ هُم فِيها خالِدُون‌َ رحمت الهي شامل جميع نعم الهي ميشود از زمان موت تا خلود بهشت.
و تکرار (في) در فَفِي رَحمَت‌ِ اللّه‌ِ و فيها براي تأکيد است در شمول رحمت.