اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَقَد خَلَقنَا الإِنسان‌َ مِن سُلالَةٍ مِن طِين‌ٍ «12»
و هر آينه به تحقيق خلق کرديم انسان را از خلاصه از گل، قدرت نمايي خداوند در خلقت انسان که او را اعجوبة الکون قرار داد و از جميع عوالم امکان نمونه‌اي در او قرار داد از عالم عقول و عالم ارواح و عالم نفوس از مجردات و از عالم ملک و صور برزخيه صورت بلا ماده و از عوالم جسماني عالم علوي شمس و قمر و کواکب و عالم سفلي از جن و نار و هوي و آب و خاک جل الخالق، از امير المؤمنين عليه السلام است که فرمود:
الانسان مرکب من سرّ و علن و ظهر و بطن
جلد 13 - صفحه 366
و روح و بدن)
اما از عالم عقول عقل انساني و مراد از عالم عقول نه بر مسلک افلاطون که عقول عشره قائل شد عقول طوليّه و عقل عاشر را که خداي عالم اجسام قرار داده، و نه بر مسلک ارسطو که عقول عرضيه قائل شد اين‌ها تخيلات است که اطلاق علّة بر خدا کردند و گفتند انفکاک علة از معلول محال است و عالم را قديم دانستند و سلب قدرت و اختيار از خداوند نمودند، بلکه خدا خالق و فاعل باراده و اختيار است و عالم حادث و مسبوق بعدم بوده و معني اراده علم بصلاح است همين که مصلحت در ايجاد باشد ايجاد ميکند.
و از عالم نفوس و ارواح ارواح انساني که فرمود:
(خلقت الارواح قبل الاجساد بالفي عام)
نيز فرمود:
الارواح جنود مجندة فما تآلف منها ائتلف و ما تخالف منها اختلف)
و از عالم اجسام از عناصر اربعه آتش هوي آب و خاک که مي‌فرمايد:
وَ لَقَد خَلَقنَا الإِنسان‌َ مِن سُلالَةٍ مِن طِين‌ٍ سلاله خالص شي‌ء را گويند که کدورات و کثافات و فضولات آن را خارج کنند و تعبير بطين براي اينکه است که خاک و آب مخلوط يک ديگر کنند تعبير بگل مي‌کنند و در اخبار اجزاء بدن انسان را تشبيه بجميع عوالم جسماني کرده‌اند از آسمان و شمس و قمر و کواکب و دريا و هوي و نار و نباتات و حيوانات و جبال و غيرها. سپس خداوند تطوّرات خلقت انسان را و قدرت نمايي خود را بيان مي‌فرمايد: