تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَ ما کانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَ لَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (91)
بعد از آن تأکيد فرمايد خداوند سبحان بيانات سابقه دلايل توحيد را به نفى ولد و شريک:
مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ: فرانگرفت ذات خداى تعالى هيچ فرزندى را، زيرا اتخاذ ولد آنست که جاعل ولد، غير را قائم مقام ولد خود قرار دهد، و اين نسبت به ساحت کبريائى محال است. و نيز اتخاذ ولد يا براى حاجت باشد يا به عبث، و بر حق تعالى حاجت و عبث روا نبود، لذا تنزيه ذات خود نمود از اتخاذ ولد.
وَ ما کانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ: و نبوده و نيست با ذات يگانه او هيچ خدائى که در الوهيت شريک او باشد، زيرا اگر ذات او را شريک باشد در خدائى خداى بايد که آفريننده بود، پس هر آينه شريک او را مخلوقاتى نيز باشد.
بعد از آن ذکر مى‌فرمايد دليل محکمى را: إِذاً لَذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ:
در آن هنگام که دو خدا بودى، هر آينه يافتى، ببردى هر خدائى به آنچه خلق کردى، يعنى مخلوق هر کدام از ديگرى تميز و منع نمودى ديگرى را بر استيلاء و تسلط بر خلق خود. وَ لَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ: و هر آينه برترى جستى و غلبه
جلد 9 - صفحه 171
خواستى بعض خدايان بر بعض ديگر. سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ: منزه است ذات خداى تعالى از آنچه وصف مى‌کنند او را بدان، يعنى اتخاذ فرزند و شريک.
برهان تمانع: در اين آيه شريفه برهان تمانع را بيان فرمايد بدين تقرير که: اگر با ذات خداى تعالى شريک و خدائى بودى، هر آينه او هم نيز بايد خلقى داشتى تا آثار قدرت او ظهور يافتى؛ بنابراين هر کدام از ديگرى، به خلق خود ممتاز و مستقل گشتى و ديگرى را از سلطه و تصرف در مخلوقات خود بازداشتى تا ملک و سلطنت هر يک مستقر و مميز شدى. بدين واسطه تنازع و تشاجر ميان آن دو واقع، و هر کدام در غالبيت و استقلال خود کوشش نمودى، چنانچه حال ملوک دنيا چنين است، و البته اين قسمت منجر به اختلال نظام عالم و ظهور فساد گرديدى؛ و چون نظم و تدبير عالم برقرار و تنازعى در بين نيست، هر آينه بالضروره عقل حکم نمايد که خالق عالم را شريکى نيست و تمامى موجودات مخلوق و مملوک ذات يکتاى حق تعالى است.