تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي ما يُوعَدُونَ (93) رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (94) وَ إِنَّا عَلى أَنْ نُرِيَکَ ما نَعِدُهُمْ لَقادِرُونَ (95) ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَصِفُونَ (96) وَ قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ (97)
وَ أَعُوذُ بِکَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ (98) حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ (99) لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَکْتُ کَلاَّ إِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (100)
ترجمه
- بگو پروردگار من اگر مينمائى مرا البته آنچه وعده داده ميشوند
پروردگارا پس قرار مده مرا در گروه ستمکاران
و همانا ما بر آنکه بنمائيم تو را آنچه وعده ميدهيم آنها را هر آينه توانائيم
دفع کن بآنچه خوبتر است بدى را ما داناتريم بآنچه وصف ميکنند
و بگو پروردگار من پناه ميبرم بتو از وسوسه‌هاى شيطانها
و پناه ميبرم بتو پروردگار من از آنکه حاضر شوند نزد من
تا چون آيد يکى از آنها را مرگ گويد پروردگارا برگردانيد مرا
شايد من بکنم کار خوبى در آنچه واگذاشتم نه چنانست همانا آن سخنى است که او گوينده آنست و از پيش آنها حائلى است تا روزى که برانگيخته شوند.
تفسير
- خداوند متعال در اين مقام بطرز بديع و مؤثّر ديگرى کفّار را تهديد بنزول عذاب فرموده زيرا به پيغمبر خود دستور دعا داده که عرض کند پروردگارا اگر مسلّما ارائه ميدهى بمن در آتيه نزديکى وعده عذاب خود را که بکفّار مکّه
جلد 3 صفحه 654
داده بودى پروردگارا پس مرا از ميان آنها بيرون ببر چون ماء زائده در امّا و نون تأکيد در ترينّى براى افاده مسلّم بودن و تکرار رب براى تضرّع است با آنکه قبلا به پيغمبر فرموده بود تا تو در ميان آنهائى من عذاب نازل نميکنم براى آنکه بدانند آنحضرت عازم به خروج از ميان آنها است و عذاب منجز خواهد شد و اشاره شود بشدّت عذاب و رحمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که نميخواهد آنرا به بيند که بر آنها وارد شده و گفته‌اند خداوند بعد از ايندعا وسائل هجرت آنحضرت را از مکه بمدينه فراهم فرمود و آنها در جنگ بدر معذب بعذاب الهى شدند و مستفاد از چند روايت که در اين مقام از طرق عامّه و خاصه وارد شده آنستکه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در سال اخير حجّش اوقاتيکه در منى تشريف داشت فرمود اى مردم بعد از من بکفر بر نگرديد و گردن يکديگر را با شمشير نزنيد و اگر چنين کنيد مرا در هنگى از لشگر خواهيد ديد که با شمشير گردن شما را بزنند و بزنم و در اين حال متوجه بپشت سر يا طرف راست خود شد و بتعليم جبرئيل فرمود انشاء اللّه يا آنکس على بن أبي طالب عليه السّلام خواهد بود و اين آيه نازل شد و موعد آن عذاب بر حسب روايت ابان بن تغلب از امام صادق عليه السّلام وادى السلام پشت کوفه است و بنابراين ظاهرا مراد وقت رجعت آنحضرت باشد و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم دعا فرموده که انتقام آنها بدست ائمه اطهار عليهم السلام جارى گردد در هر حال چون کفار پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را بوعده عذاب استهزاء مينمودند خداوند فرموده ما قدرت داريم عذاب موعود را در زمان حيات تو بر آنها نازل کنيم ولى مصلحت در تعجيل آن نيست چون بايد مردمان صالحى از نسل آنها بوجود آيند بهتر آنستکه تو با آنها مدارا و مماشات نمائى و بوسيله بهترى که عفو و اغماض و خوبى در مقابل بدى است از بدى رفتار و گفتار آنها دفاع نمائى و در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که الّتى احسن تقيّه است و نيز فرموده ما بهتر ميدانيم که آنها چه نسبتهاى ناروائى بتو ميدهند و هر وقت باشد بجزاى اعمالشان خواهيم رسانيد و چون بى‌صبرى و هيجان غضب براى انتقام در وقتى که صلاح نباشد ناشى از وساوس شياطين انسى و جنّى است به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم دستور فرموده که پناه ببرد بخدا از وسوسه آنها و پناه ببرد از حضور آنها نزد آنحضرت در حال خشم و سختى و قيام بعبادت و غيرها چون اصل همزسيخ زدن
جلد 3 صفحه 655
زير پهلوى حيوان است براى مطيع نمودن آن و در وسوسه شيطان براى مطيع نمودن بنى آدم استعمال ميشود و پس از اين دستور رجوع فرموده بمفاد ما يصفون در آيات سابقه باين بيان که هرزه‌گوئى و ياوه سرائى آنها نسبت به پيغمبر و خدا باقى است تا دم مرگ که با کمال حسرت و ندامت هر يک از آنها خواهند گفت پروردگارا برگردانيد مرا بدنيا شايد بتوانم کار شايسته‌ئى بکنم در دنيا که از دستم رفته يا عمل خيرى انجام دهم در اموالم که باقى گذاردم از خود و از قمّى ره و در بعضى روايات بمانع الزّکوة تفسير شده و خطاب بصيغه جمع را در ارجعونى براى تعظيم و از دأب عرب دانسته‌اند و گفته‌اند مخاطب خداوند است و بعضى مخاطب را بعد از استغاثه از خدا بگفتن رب، ملائکه قرار داده‌اند و بنظر حقير خطاب بخداوند است با ملاحظه مأموريّت ملائکه در اجراء امر و در هر حال تمنّاى آنها حاصل نخواهد شد چون خداوند در جواب فرموده حاشا که بر گردد بدنيا همانا مسئلت رجوع و قول رب ارجعونى کلمه و قول بى‌فائده‌ئى است که او ميگويد چون نه ما ميپذيريم نه او در صورت رجوع بقولش عمل خواهد نمود صرف حرف است که ناشى از غلبه حسرت و ندامت شده و در مقابل آنها عالم برزخ است که واسطه بين دنيا و آخرت است و مردم بعد از مردن بايد آنجا باشند تا روز قيامت که مبعوث و محشور گردند و بر حسب روايات عديده اهل ايمان و اطاعت در آنجا متنعّمند و اهل کفر و معصيت معذّب و ائمه اطهار عليهم السلام ميترسند از معذب بودن شيعيانشان در برزخ و الا در قيامت بشفاعت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و ايشان ببهشت خواهند رفت انشاء اللّه تعالى ..