تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِيها إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (84) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَ فَلا تَذَکَّرُونَ (85) قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (86) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَ فَلا تَتَّقُونَ (87) قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ هُوَ يُجِيرُ وَ لا يُجارُ عَلَيْهِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (88)
سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ (89) بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ وَ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ (90) مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَ ما کانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَ لَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (91) عالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ فَتَعالى عَمَّا يُشْرِکُونَ (92)
ترجمه
- بگو مر که را است زمين و هر که در او است اگر ميدانيد
خواهند گفت خدا را است بگو آيا پس پند نميگيريد
بگو کيست پروردگار آسمانهاى هفتگانه و پروردگار عرش بزرگ
خواهند گفت خدا را است بگو آيا پس نميپرهيزيد
بگو کيست که بدست او است پادشاهى همه چيز و او پناه ميدهد و پناه داده نميشود از او اگر هستيد که ميدانيد
خواهند گفت خدا را است بگو پس از کجا فريب داده ميشويد
بلکه داديم بآنها حق را و همانا آنانند هر آينه دروغگويان
نگرفت خدا فرزندى و نباشد با او خدائى در اين هنگام هر آينه برده بود هر خدائى آنچه را آفريد و هر آينه برترى جسته بودند بر خيشان بر برخى پاک است خدا از آنچه وصف ميکنند
او است داناى نهان و آشکار پس برتر آمد از آنچه شريک ميگيرند براى او.
تفسير
- خداوند متعال براى رفع استبعاد کفار از معاد که در ذيل آيات سابقه اشاره بآن شد پيغمبر اکرم را مأمور بپرسش‌هائى از آنها فرموده باين ترتيب که بگو آيا اين زمين و هر کس در آن جاى دارد و بايد در قيامت محشور گردد مملوک و مخلوق کيست اگر ميدانيد جواب بگوئيد آنها چون اقرار دارند که خدا خالق آنها است خواهند گفت مملوک و مخلوق خدايند و بعدا بگو که پس
جلد 3 صفحه 652
چرا متذکّر و متنبّه نميشويد که کسيکه آنها را ابتداء خلق نموده قدرت بر اعاده آنها دارد چون خلق بدوى آسانتر از خلق ثانوى نيست و بگو کيست پروردگار آسمانهاى هفتگانه که احاطه بر زمين و اهلش دارند و برتر و بزرگتر و بالاتر از آنند و پروردگار عرش عظيم که از همه برتر و بزرگتر و بالاتر است خواهند گفت همه از آن حقّند چون ميدانند مقصود از رب خداوند خلاق است و بعضى بجاى للّه در اينجا و بعد اللّه قرائت نموده‌اند بمناسبت مطابقه جواب با لفظ سؤال و بعدا بگو پس چرا از چنين خداوندى نميترسيد و برايش شريک قرار ميدهيد و منکر قدرتش بر اعاده مخلوقاتش ميشويد و بگو کيست که در دست او است پادشاهى و سلطنت تامّه عامّه بر هر موجودى چون ملکوت صيغه مبالغه در ملک است مانند جبروت که مبالغه در جبر است و او است که دادرسى ميکند و پناه ميدهد هر مظلوم بى‌پناهى را و کسى نميتواند کسى را از دست انتقام او بگيرد و در پناه خود جاى دهد (تعديه يجار بعلى براى آنستکه متضمّن معناى نصرت است) اگر ميدانيد جواب بگوئيد خواهند گفت از آن خدا است يا خدا است بتقريبى که بيان شد و بگو پس چرا فريب نفس امّاره و شيطان را ميخوريد و چگونه بر گردانده ميشويد از حق بباطل و از صحيح بفاسد با وضوح حقّ و ظهور ادلّه آن و با آنکه ما بيان نموديم براى آنها توحيد و معاد و راه صواب و سداد را آنها دروغ ميگويند که منکر شدند و ميگويند حشر و نشرى نيست و خدا شريک و اولاد دارد خداوند هيچ گاه براى خود فرزندى اختيار ننموده چون او مماثل با بندگان خود نيست و اولاد بايد از جنس و نوع پدر و مادر باشد اگر کسى بخواهد فرزند ديگرى را هم برسم فرزندى قبول کند و براى خود بردارد بايد از جنس و نوع بشر باشد نه فردى از افراد حيوان يا نبات و هيچ گاه خداى ديگرى با خدا در خدائى شريک نبوده و اگر چنين بود هميشه توافق و تسالم در رأى و کار براى آن دو حاصل نميشد و با يکديگر اختلاف و نزاع پيدا ميکردند و مخلوقات خودشان را از يکديگر جدا مينمودند و هر خدائى با مخلوقش بجانبى ميرفت و با يکديگر جنگ ميکردند و يکى غالب و ديگرى مغلوب ميشد و در نتيجه نظام عالم بهم ميخورد و رشته تدبير امور از دست هر دو بيرون ميرفت چنانچه در ميان پادشاهان دنيا معمول است با
جلد 3 صفحه 653
آنکه ما مى‌بينيم و ميدانيم که هميشه اين نظام احسن و اين تدبير امتن و اين اتّصال و ارتباط و التيام در اجزاء عالم بوده و هست و خواهد بود و معلوم است که يک کارخانه است و يک مدير خبير بصير دارد منزّه است خداوند از آنچه نسبت باو ميدهند از اولاد و انباز و ذات مقدّس او عالم است و ميداند هر پنهان و آشکارى را و آنچه مخفى و هويدا است و اگر همه بيد قدرت و در تحت سلطنت او نبودند علم بآنها نداشت و چون دارد بالاتر است شأن او از آنکه اشياء بى‌حس و شعورى شريک در خدائى يا پرستش او باشند که اينها قائل بآن شده‌اند و باين تقريب آيه اخيره خود دليل ديگرى است بر توحيد که از راه علم حقّ بتمام موجودات که آنها معترف بودند اثبات وحدت و نفى شرکت شده است در معانى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که غيب چيزى است که نبوده و شهادت چيزى است که بوده و بعضى عالم را بکسر خوانده‌اند و بنابراين صفت اللّه است ..