تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثاً وَ أَنَّکُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ (115)
أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثاً: آيا پس گمان مى‌کنيد شما اى گروه منکرين بعث و قيامت از فرط غفلت آنکه شما را آفريديم بازيچه و لغو و بيفايده و باطل بدون غرض و مصلحت و حکمت، يعنى نه چنين است که شما گمان مى‌کنيد، بلکه شما را براى امر بزرگى خلق فرموديم و آن پرستش و ستايش خالق يکتا است. وَ أَنَّکُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ: و گمان کرديد بدرستى که شما بسوى جزاى ما بازگشت نمى‌کنيد، يعنى چنين نيست که شما گمان کرديد، بلکه شما را براى مکافات و مجازات کردار برمى‌گردانيم.
تبصره: آيه شريفه دال است بر اينکه افعال الهى معلل به غرض باشد، يعنى به جهت حکمت و مصلحتى است که راجع شود به بندگان؛ زيرا ذات سبحانى غنى بالذات باشد: تقرير دليل آنکه: يکى از افعال الهى، خلقت اين عالم است، و اگر چنانچه بدون غرض بودى، هر آينه عبث و لغو، و آن قبيح، و صدور قبيح از حق تعالى محال مى‌باشد. و خلق تمام موجودات براى انسان، و جهت اصليه خلق انسانى، ستايش و پرستش الهى است، چنانچه در آيه کريمه ديگر بيان فرموده: «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ».
در علل الشرايع- جميل از حضرت صادق عليه السّلام سؤال نمايد از اين آيه، حضرت فرمايد: خلق فرمود ايشان را براى عبادت. «1» و ايضا دلالت دارد بر بعث و قيامت بدين تقرير: ذات اين عالم فانى، با امتزاج به آلام و اسقام و کدورات مادى و معنوى، شايسته و قابليت ندارد که منظور اصلى خداوند عالم باشد. و اگر اين عالم مقدمه براى عالمى نباشد که
«1». علل الشرايع، باب 9- علة الخلق و اختلاف احوالهم، ص 13 و 14، روايت 11، چاپ حيدريه نجف.
جلد 9 - صفحه 188
مقصود بالذات و باقى و خالى از تمام کدورات باشد، هر آينه خلقت اين عالم بيهوده و باطل، و ذات حکيم على الاطلاق از آن منزه خواهد بود، لذا براى اثبات عالم آخرت تتمه آيه فرمايد: «وَ أَنَّکُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ».
در علل- محمد بن عماره از پدرش روايت نموده که سؤال نمودم از حضرت صادق عليه السّلام براى چه ايجاد فرمود خدا خلق را؟ فرمود: انّ اللّه تبارک و تعالى لم يخلفه عبثا و لم يترکهم سدى بل خلقهم لاظهار قدرته و ليکلفهم طاعته فيستوجبوا بذلک رضوانه و ما خلفهم ليجلب منهم منفعة و لا ليدافع بهم مضرّة بل خلقهم لينفعهم و يوصلهم الى نعيم الابد.
بدرستى که خداوند تبارک و تعالى خلق نفرموده مخلوقات را بى‌فايده و وانگذاشته ايشان را مهمل، بلکه آفريد ايشان را به جهت اظهار قدرت خود و براى تکليف نمودن ايشان را طاعت خود، تا مستوجب شوند به طاعت رضوان او را. و نيافريد آنها را براى جلب نفع از آنها و نه به جهت دفع ضرر به سبب ايشان، بلکه خلق فرمود تا نفع دهد ايشان را و رساند ايشان را به نعيم پاينده. «1»