سيمايى از جنگ احُد
سال دوم هجرى، کفّار قريش با دادن هفتاد کشته و هفتاد اسير در جنگ بدر شکست خورده، به مکّه بازگشتند. ابوسفيان گفت: بر کشته‌ها گريه نکنيد، تا عقده‌ها خالى نشود و کينه‌ها باقى بماند. همگى شعارِ انتقام سر دهيد و من نيز تا انتقام نگيرم با همسرم همبستر نخواهم شد.
سال بعد، کفّار مکّه با سه هزار سوار و دو هزار پياده وتجهيزات کامل به قصد جنگ با مسلمانان به سوى مدينه حرکت کردند. عبّاس عموى پيامبر که تا آن روز اسلام نياورده بود و در مکّه زندگى مى‌کرد، به خاطر علاقه ومحبّت زيادى که به پيامبر داشت، ماجراى حرکت وحمله‌ى کفّار را در نامه‌اى محرمانه توسّط مردى از قبيله بنى‌غفّار نزد پيامبر فرستاد. همين که رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله از ماجرا با خبر شد، گروهى را از مدينه براى کسب اطلاعات بيشتر به سوى مکّه فرستاد. مأموران در بازگشت، حرکت قواى کفّار به سرکردگى ابوسفيان را تأييد کردند.
پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله در روز جمعه جلسه‌اى تشکيل داده و با مسلمانان در اين مورد مشورت فرمودند. در اين جلسه دو نظريّه مطرح شد:
جلد 1 - صفحه 595
1. در مدينه بمانيم ودر کوچه‌ها سنگر بگيريم تا همه بتوانند به ما کمک کنند.
2. از مدينه خارج شده و در بيرون شهر بجنگيم.
نظريّه‌ى دوّم که همراه با حماسه و اظهار شجاعت بود، جوانان را جذب و طرفداران بيشترى پيدا کرد. با اينکه نظر مبارک شخص پيامبر صلى الله عليه و آله ماندن در شهر بود، ولى به احترام احساسات جوانان، از رأى خود صرف نظر کرد. سپس پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله همراه يک نفر براى آماده کردن اردوگاه از شهر مدينه خارج شده و محلى را در دامنه کوه احد که شرايط نظامى خوبى داشت، برگزيد. آنگاه پيامبر در خطبه‌ى نماز جمعه مردم را از ماجرا مطلع فرمود و پس از نماز با لشگرى هزار نفرى از مهاجران و انصار رهسپار ميدان جنگ شدند. فرمانده اين جنگ شخص رسول خدا صلى الله عليه و آله بودند. حضرت چند پرچم را برافراشتند که بعضى به دست مهاجران و بعضى بدست انصار سپرده شد.
حرکت از مدينه تا اردوگاه احد پياده بود و رسول خدا صلى الله عليه و آله از اصحاب در طىّ حرکت سان مى‌ديدند وصفوف را منظّم مى‌فرمودند. پيامبر در بازديد از صفوف، افراد ناآشنا و تازه واردى را ديد و از آنهاپرسيدند: شما چه کسانى هستيد؟ گفتند: ما از يهوديانِ مدينه هستيم که براى کمک به شما آمده‌ايم. حضرت با کمى تأمّل فرمودند: براى جنگ با مشرک، از مشرک کمک نمى‌گيريم. وبه همين دليل سيصد نفر از لشگر اسلام کم شد. البتّه بعضى گفته‌اند: همه‌ى اين سيصد نفر، يهودى نبودند بلکه مسلمانانى مانند عبداللّه‌بن ابىّ هم بودند که چون با رأى آنان مبنى بر سنگر گرفتن در شهر مخالفت شده بود، در ميان راه جدا شدند. «1»
پيامبر صلى الله عليه و آله نماز صبح را با هفتصد نفر در احد اقامه کردند، و عبداللّه‌بن جبير را با پنجاه نفر از تيراندازان ماهر، مأمور حفظ دهانه‌ى حسّاس کوه قرار داده و سفارش فرمودند که هرگز اين منطقه را خالى نکنيد.
ابوسفيان نيز خالدبن وليد را همراه با دويست نفر مأمور کرد تا هرگاه نگهبانان از دهانه کوه غفلت کردند، از پشت سر به سپاه اسلام حمله ور شوند.
«1». براى توضيح بيشتر به کتاب فروغ ابديّت، آيت اللّه سبحانى، جلد دوم، ص 38 و تاريخ پيامبر اسلام، دکتر آيتى، ص 285، مراجعه فرماييد.
جلد 1 - صفحه 596
سرانجام دو لشگر در برابر يکديگر صف آرايى کردند. ابوسفيان به نام بت‌ها و زنان زيبا و رسول خدا صلى الله عليه و آله به نام خداوند متعال، سپاه خود را تشويق مى‌کردند. از لشگر مسلمانان فرياد اللّه اکبر و از سپاه کفر صداى دفّ و نى بلند بود.
جنگ که شروع شد، مسلمانان با يک حمله‌ى سريع لشگر قريش را درهم شکستند و سپاه کفر پا به فرار گذاشته و مسلمانان آنها را تعقيب کردند. بعضى از مسلمانان به خيال شکست قطعى کفّار سرگرم جمع‌آورى غنائم شدند و نگهبانانِ دهانه‌ى کوه نيز برخلاف سفارش‌هاى پى‌درپى رسول الله صلى الله عليه و آله به طمع جمع آورى غنائم، منطقه‌ى تحت حفاظت خود را رها کردند. در اين هنگام خالدبن وليد با دويست نفر سپاه خود که در کمين بودند، از فرصت استفاده کرد و از پشت به سپاه اسلام حمله کردند.
ناگهان مسلمانان خود را در محاصره کفّار ديدند. حمزه عموى گرامى پيامبر شهيد شد و جز افراد معدودى که پروانه‌وار گرد وجود مبارک رسول‌الله بودند، بقيه مسلمانان پا به فرار گذاشتند.
در اين جنگ نقش علىّ‌بن ابى‌طالب عليهما السلام از همه‌ى افراد بيشتر بود، به گونه‌اى که شمشير آن حضرت شکست وپيامبر صلى الله عليه و آله شمشير خود را که ذوالفقار نام داشت به آن حضرت داد و على عليه السلام از ايشان حفاظت مى‌کرد. در اين جنگ شصت ضربه و زخم بر پيکر مبارک على عليه السلام وارد شد. امام صادق عليه السلام فرمود: پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله جبرئيل را در ميان زمين و آسمان ديد که مى‌گويد: «لا فتى الا على لا سيف الا ذوالفقار»
يکى از کفّار مکّه به نام ابن قمعه، سرباز فداکار اسلام مَصعب را به خيال اينکه او پيامبر است، شهيد کرد و فرياد زد: به لات و عزّى سوگند که محمّد کشته شد. کفّار به کشته‌شدن رسول خدا مطمئن شده و راه مکّه را در پيش گرفته و جنگ را رها کردند. در اين ميان مسلمانان نيز با شنيدن شايعه شهادت رسول خدا با ترس و وحشت پا به فرار گذاشتند و بعد از با خبر شدن از زنده بودن پيامبر بازگشته و از آن حضرت عذرخواهى کردند. در اين جنگ
جلد 1 - صفحه 597
هفتاد تن از مسلمانان شهيد و عدّه‌ى زيادى نيز مجروح شدند. «1»