تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (121)
ترجمه
و هنگامى که بيرون رفتى از نزد اهل خود که جاى ميدادى گروندگان را در نشيمنها براى جنگ و خدا شنواى دانا است..
تفسير
چون از آيه قبل معلوم شد که صبر و تقوى موجب ايمنى از ضرر است براى اثبات آنکه بى‌صبرى و پرهيز ننمودن از مخالفت اوامر الهى موجب ضرر است خداوند سبحان يادآورى از قصه جنگ احد فرموده مى‌فرمايد ياد آور وقتى را که صبح بود از نزد اهل و عيال خود بيرون آمدى مشغول تفحص شدى جاى مناسبى را براى جنگ تهيه نمودى و يک دسته از لشگريان خود را در فاصله بين دو کوه جاى‌گزين نمودى و سفارش فرمودى که از اينجا حرکت نکنيد تا جنگ تمام شود و آنها بعد از آنکه ديدند کفار شکست خوردند و مسلمين مشغول غنيمت بردن شدند صبر نکردند مبادا از غنيمت محروم شوند و مخالفت امر تو را نمودند و جايگاه خود را از دست دادند و به جمع غنيمت مشغول شدند و کفار از همان موضع برگشتند و پشت سر مسلمين واقع شدند و شما تقريبا محاصره شديد و چشم زخم بر مسلمين رسيد و تلفات سنگين شد و خداوند شنوا است گفتار شما را و عالم است به نيات
جلد 1 صفحه 487
شما و در مجمع از حضرت صادق (ع) روايت نموده که سبب جنگ احد آن بود که کفار قريش چون در جنگ بدر مغلوب شدند و هفتاد نفر از آنها کشته و هفتاد نفر اسير شدند وقتى بمکه مراجعت نمودند ابو سفيان حکم کرد که زنها بر کشتگان خود گريه نکنند تا موجب تسکين خاطرشان نشود و در صدد جمع‌آورى لشگر باشند براى انتقام کشيدن از پيغمبر (ص) تا از مکه بيرون آمدند با سه هزار سواره و در هزار پياده و زنها را هم با خودشان آورده بودند و چون خبر بپيغمبر رسيد اصحاب را جمع‌آورى فرموده ترغيب به جهاد فرمود عبد اللّه ابن ابى که رئيس منافقين بود عرض کرد از مدينه نبايد بيرون رفت ما هر وقت بدشمنى برخورديم اگر در مدينه مانديم و دفاع کرديم مقهور نشديم و اگر بيرون آمديم مغلوب شديم سعد بن معاذ و جمعى از قبيله اوس عرض کردند هيچوقت قبايل عرب قصد حمله بر ما نکردند وقتى که ما مشرک بوديم چگونه اينک بر ما ظفر ميابند با آنکه تو در ميان مائى بيرون ميرويم و اين عار را بر خود روا نميداريم اگر کشته شديم شهيد ميشويم و اگر زنده مانديم مجاهد در راه خدائيم پيغمبر رأى آنها را پسنديد و ميدان جنگ را با چند نفر از اصحاب تعيين فرمود و مهياى جنگ شد عده مسلمين در آنروز هفتصد نفر بودند عبد اللّه ابن جبير را با پنجاه نفر تير انداز مأمور حفاظت راه باريکى که در کوه احد بود فرمود و سفارش کرد که بايد بهيچ وجه اين راه را از دست ندهيد حتى اگر ديديد ما کفار را منهزم نموديم و تعقيب کرديم از آنها تا مکه يا آنها ما را منهزم نمودند و در پى ما تاختند تا مدينه مبادا از مرکز خودتان حرکت کنيد و ابو سفيان خالد بن وليد را با دويست سوار در کمينگاه قرار داد و سفارش کرد که اگر ديديد ما فرار کرديم از اين راه بر مسلمين حمله کنيد تا پشت سر آنها واقع شويد و آنها محاصره شوند پيغمبر (ص) صف آرائى لشگر کرد و رايت را به امير المؤمنين داد و انصار بر مشرکين قريش حمله نمودند و آنها را پراکنده کردند و اصحاب پيغمبر در قلب لشگر آنها قرار گرفتند و آنها با کمال فضاحت فرارى شدند خالد بن وليد از کمين گاه بيرون آمد و مواجه با عبد اللّه جبير که مراقب شکاف احد بود گرديد و آنها خالد و اتباعش را تير باران کردند ناچار برگشت بجاى خود در اين حال چشم مأمورين عبد اللّه جبير باصحاب پيغمبر افتاد که مشغول غارت کردن کفارند برئيس خود گفتند
جلد 1 صفحه 488
رفقاى ما به غنيمت رسيدند و ما محروم مانديم عبد اللّه آنها را نصيحت کرد که از خدا بترسيد ديديد پيغمبر چه‌قدر سفارش کرد که از اينجا حرکت نکنيد بخرج آنها نرفت يکى يکى جاى خود را خالى کردند و بطلب غنيمت رفتند تا دوازده نفر با عبد اللّه بيشتر باقى نماند در اين موقع خالد بن وليد انتهاز فرصت نمود از کمينگاه درآمد و بر عبد اللّه حمله کرد او و چند نفرى را که با او باقى مانده بودند کشت و با عده دويست نفرى خود از پشت سر بمسلمين حمله کرد و اينوقتى بود که امير المؤمنين نه نفر علمدار لشکر آنها را پى در پى کشته بود تا دهمى که ناچار علم را به غلام سياهى داده بودند آنرا هم حضرت امير کشت و لشگر بى‌علمدار مانده بود و متفرق شده بودند وقتى اينها از پشت سر به کمک رسيدند علم را عمره دختر علقمه کنانيه بلند کرد کفار قريش متوجه شدند که علمشان بلند شده دورش جمع شدند و مسلمين تاب مقاومت نياوردند و از اطراف گريزان شدند و به کوه‌ها بالا رفتند پيغمبر (ص) وقتى اين حال را مشاهده فرمود خود را از سر برداشت و فرمود بيائيد بجانب من بيائيد کجا فرار مى‌کنيد من پيغمبر خدايم از خدا و پيغمبر فرار مى‌کنيد و هند زن ابو سفيان در وسط معرکه بود هر کس از قريش فرار ميکرد ميل و سرمه‌دانى باو مى‌داد و ميگفت تو زنى سرمه بکش و حضرت حمزه در اين گير و دار بر کفار حمله مى‌کرد و تنها مانده بود و هند از وحشى عهد گرفته بود که يکى از سه نفر که پيغمبر و امير المؤمنين و حمزه باشد بکشد و باو چنين و چنان بدهد و او غلام حبشى بود گفت اما بر پيغمبر من دست نمييابم و اما امير المؤمنين خيلى مواظب خودش است در جنگ ناچار در کمين حمزه بود گفت ديدم حمزه پى در پى حمله ميکند و بنهرى رسيد اسبش رم کرد افتاد از کمين بيرون آمدم و حربه خود را براى پهلويش پرتاب کردم اصابت کرد و کارش تمام شد آمدم شکمش را پاره کردم و کبدشرا بيرون آوردم و نزد هند بردم و گفتم اين کبد حمزه است او در دهان گذارد و خائيد و خداوند کبد آنحضرت را در دهن او بطورى سخت کرد که از دهن بيرون آورد و انداخت پيغمبر فرمود خداوند ملکى را فرستاد آن را آورد بجاى خود گذارد و وحشى به علاوه عورت و دو گوش و دست و پاى آنحضرت را هم بريد و در اين جنگ کسى با پيغمبر باقى نماند مگر ابو دجانه و امير المؤمنين هر وقت يک دسته بر پيغمبر (ص) حمله
جلد 1 صفحه 489
مى‌کردند امير المؤمنين دفاع مينمود تا آنکه شمشيرش شکست و پيغمبر شمشير خود ذو الفقار را باو داد و خود بکنار احد توقف فرمود و جنگ از يک سمت شد و بهمين منوال امير المؤمنين جنگ ميکرد تا هفتاد موضع از صورت و سر و شکم و دو دست و دو پايش مجروح شد پس جبرئيل عرض کرد يا رسول اللّه اين معنى مواسات است و حضرت رسول فرمود او از من است و من از اويم و جبرئيل در بين آسمان و زمين ندا کرد نيست شمشير مگر ذو الفقار نيست جوانمرد مگر على و روايت شده که سبب انهزام مسلمين نداى شيطان بود که محمد کشته شد و پيغمبر آنموقع در وسط جمعيت بود و کسى او را نمى‌ديد ولى شيخ مفيد در ارشاد فرموده يکى از خصايص حضرت امير (ع) اين بود که در اين همه جنگ‌ها ابدا ببدن حضرت جراحتى نرسيد و بنظر حقير اين قول بصواب نزديکتر است زيرا که مسلما کسى جرئت نزديک شدن به حضرت را نداشت چنانچه از وحشى شنيده شد ولى ممکن است جراحت سنگ و تير باشد يا از پشت سر بوده و در باب عده کفار مشهور آنستکه پياده و سواره جمعا سه هزار نفر بودند و در اين جنگ پيشانى پيغمبر (ص) بسنگ جفا مجروح و خون بر محاسن شريفش جارى گرديد و دندان ثناياى حضرت شکسته شد.