تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِذْ تَمْشِي أُخْتُکَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلى مَنْ يَکْفُلُهُ فَرَجَعْناکَ إِلى أُمِّکَ کَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَ لا تَحْزَنَ وَ قَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّيْناکَ مِنَ الْغَمِّ وَ فَتَنَّاکَ فُتُوناً فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلى قَدَرٍ يا مُوسى (40)
«1» بحار الانوار، ج 13، ص 26- 25.
جلد 8 - صفحه 270
نعمت چهارم:
إِذْ تَمْشِي أُخْتُکَ: تو را به نظر عاطفت خود بپرورديم وقتى که مى‌رفت خواهر تو نزد آسيه. فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلى مَنْ يَکْفُلُهُ: پس مى‌گفت به او و اتباع او آيا دلالت کنم شما را بر کسى که تکفل او را نمايد در پرورش و شير دادن.
چون موسى پستان هيچ زنى را قبول ننمود، اين خبر در مصر منتشر شد.
خواهر موسى که مريم نام داشت، آمد گفت: من شما را راهنمائى کنم به کسى که او را تکفل کند. و رفت مادر موسى را آورد. چون پستان در دهانش گذارد قبول نمود، پس گفت: من نتوانم اينجا بمانم، زيرا کودکان دارم و خانه‌ام ضايع شود، او را به من دهيد تا من چنانکه حق رضاع و تربيت باشد در حق او بجاى آرم. فرعون و آسيه چون ديدند که شير ديگرى را قبول نکند بالضروره او را به وى دادند و اجرت تربيت تعيين نمودند؛ اينست که مى‌فرمايد: فَرَجَعْناکَ إِلى أُمِّکَ: پس برگردانيديم تو را به سوى مادرت به جهت وفا نمودن به وعده (إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْکِ) «1» حاصل آنکه وفاى به وعده خود فرموديم. کَيْ تَقَرَّ عَيْنُها: تا روشن شود چشم مادرش به لقاى طفل خود. وَ لا تَحْزَنَ: و اندوهناک نگردد به فراق او، يا محزون نشوى تو به فراق مادر و تفقد و اشفاق او.
نعمت پنجم: وَ قَتَلْتَ نَفْساً: و کشتى تو نفسى را که آن قبطى کافر بود، وقتى آن سبطى مؤمن به تو استغاثه نمود، چون فرعونيان خبر دار شدند قصد تو کردند. فَنَجَّيْناکَ مِنَ الْغَمِ: پس رهانيديم تو را از اندوه کشتن، و امر فرموديم بر هجرت به مدين. در مجمع- از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله مروى است که فرمود: خدا رحمت کند برادرم موسى را؛ کشت مردى را به خطا در سن دوازده سالگى «2».
«1» سوره قصص، آيه 7.
«2» مجمع البيان، ج 4، ص 11.
جلد 8 - صفحه 271
وَ فَتَنَّاکَ فُتُوناً: و امتحان نموديم تو را امتحان کردنى، يعنى با تو معامله آزمايندگان کرديم تا تو را خالص گردانيديم براى نبوت. حاصل آنکه تو را در بوته بلاها افکنديم پاک و خالص بيرون آمدى. ابن عباس گفته: معنى آنکه ما تو را در محنتى افکنديم پس از محنتى: 1- تولدش در سالى که کودکان را مى‌کشتند. 2- در رود نيل انداختن. 3- به دست فرعون [افتادن]. 4- قصد فرعون به کشتن او. 5- سوختن زبان او به آتش. 6- کشتن قبطى را به خطا، ما تو را به اين بلاها امتحان نموديم و از همه نجات داديم «1». نزد بعضى معنى آنکه شديد نموديم محنت تو را در امر معاش.
نعمت ششم: فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ: پس درنگ نمودى سالهاى بسيار در ميان اهل مدين که ده سال باشد.
بيان: خلاصه واقعه مکث موسى عليه السلام:
چون به مدين رسيد، در زير درختى قرار گرفت. در آنجا چاهى بود، عده بسيارى براى آب‌کشى جمع شدند. ناگاه دو دختر ضعيف با چند گوسفند آمده دور ايستادند. پرسيد: براى چه کار آمده‌ايد؟ گفتند: پدر ما پير و ما هم قدرت مزاحمت مردمان نداريم، صبر مى‌کنيم تا همه از آب‌کشى فارغ شوند، بعد گوسفندان را آب دهيم. موسى عليه السلام ترحم نموده، دلو آنها را گرفته آب کشيد و گوسفندان ايشان را سيراب نمود، پيشتر از مردم برگشتند. موسى عليه السلام هم به زير درخت آمد، عرض کرد (رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ) «2» شعيب پرسيد: چگونه زود برگشتيد، واقعه را بيان نمودند. يکى از دختران را به طلب موسى فرستاد. دختر با نهايت حيا آمد و گفت: پدرم تو را مى‌خواهد.
موسى گفت: راه به من بنما و از عقب من بيا که ما فرزندان يعقوب هستيم، نظر در عقب زنان نکنيم. چون موسى نزد شعيب آمد، شرح حال گفت، شعيب گفت: مترس که نجات يافتى از ستمکاران، و مى‌خواهم يکى از اين دو دختر
«1» تفسير ابو الفتوح رازى، چاپ اسلاميه 1398، ج 7، ص 462.
«2» سوره قصص، آيه 24.
جلد 8 - صفحه 272
را به نکاح تو درآورم که خود را اجير من گردانى هشت سال، و اگر ده سال تمام کنى مختارى. موسى ده سال را تمام پس با زوجه خود به طرف بيت المقدس روانه گرديد.
نعمت هفتم: ثُمَّ جِئْتَ عَلى قَدَرٍ يا مُوسى: پس آمدى بدين وادى بر قدرى که مقدر شده بود اى موسى.
مفسرين را در اين کلام چند وجه است به تقدير محذوفى: 1- سابق قضا و قدر من بود اينکه قرار دهم تو را رسول خود در وقت معين که مقرر فرمودم، پس تو آمدى بر اين قدر نه قبل از آن و نه بعد از آن و از همين باب است (إِنَّا کُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ) «1». 2- پس آمدى اى موسى بر مقدارى از زمان که انبياء عليهم السلام را وحى کرده مى‌شود، و آن شروع سال چهلم باشد، چنانچه در تفسير لوامع از حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله مروى است که فرمود: مبعوث نشد هيچ پيغمبرى مگر به سن چهل سالگى «2». 3- مقاتل گفته: مراد «قدر» موعد باشد، يعنى آمدى بر موعدى که تو را وعده داده بوديم اى موسى.