اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذ قُلتُم يا مُوسي لَن نَصبِرَ عَلي طَعام‌ٍ واحِدٍ فَادع‌ُ لَنا رَبَّک‌َ يُخرِج لَنا مِمّا تُنبِت‌ُ الأَرض‌ُ مِن بَقلِها وَ قِثّائِها وَ فُومِها وَ عَدَسِها وَ بَصَلِها قال‌َ أَ تَستَبدِلُون‌َ الَّذِي هُوَ أَدني بِالَّذِي هُوَ خَيرٌ اهبِطُوا مِصراً فَإِن‌َّ لَکُم ما سَأَلتُم وَ ضُرِبَت عَلَيهِم‌ُ الذِّلَّةُ وَ المَسکَنَةُ وَ باؤُ بِغَضَب‌ٍ مِن‌َ اللّه‌ِ ذلِک‌َ بِأَنَّهُم کانُوا يَکفُرُون‌َ بِآيات‌ِ اللّه‌ِ وَ يَقتُلُون‌َ النَّبِيِّين‌َ بِغَيرِ الحَق‌ِّ ذلِک‌َ بِما عَصَوا وَ کانُوا يَعتَدُون‌َ (61)
(و ياد کنيد زماني را که گفتيد اي موسي ما اکتفاء نميکنيم بر يک نوع از خوراک، پروردگار ترا بخوان که براي ما بيرون آورد از آنچه از زمين ميرويد از سبزيها و تره‌هاي آن و خيار و گندم و عدس و پياز آن، موسي فرمود آيا آنچه پست‌تر است در عوض آنچه بهتر است ميخواهيد، بشهر فرود آئيد که آنجا آنچه ميخواهيد براي شما هست، و خواري و تهي دستي بر آنها زده شد و بغضب الهي برگشتند و اينکه ذلت و مسکنت و بازگشت بغضب الهي براي اينکه بود که بآيات الهي کافر شدند و پيغمبران را بدون حق ميکشتند و اينکه بواسطه آن بود که از اوامر الهي نافرماني کردند و تجاوز و ستم مينمودند).
لَن نَصبِرَ يعني اکتفاء و قناعت نميکنيم و طعام از طعم است که عرضي است که بقوه ذائقه درک ميشود و مصدر بمعني مطعوم (اسم مفعول) است و بمأکولات اطلاق ميشود و مراد از طعام واحد، من و سلوي است و تعبير بواحد با اينکه متعدد بوده براي اينست که تنوع در آن نبوده و هميشه يک نواخت بوده و چنانچه معروف است خوراک هر چه هم لذيذ باشد مکرّر و يک نواخت که شد موجب اشمئزاز ميشود و مراد از نبات ارض نه همين مذکورات در آيه باشد بلکه
جلد 2 - صفحه 45
ذکر اينها از باب نمونه و مثال است و مرادشان آنچه از زمين ميرويد ميباشد، و بقل يعني سبزيهاي زميني مانند تره و نعناع و کرفس و گشنيز و نحو اينها از آنچه انسان ميخورد و قثاء بمعني خيار، و فوم بروايت مجمع البيان از حضرت باقر «ع» بمعني گندم است و عدس معروف است و بصل بمعني پياز ميباشد.
«أَ تَستَبدِلُون‌َ الَّذِي هُوَ أَدني بِالَّذِي هُوَ خَيرٌ» مراد از بهتر، من‌ّ و سلوي و مراد از پست‌تر چيزهايي است که آنها ميخواستند از روئيدنيهاي زميني، و بهتر بودن آنها شايد از جهت اينکه بوده که بدون زحمت کسب و زراعت و صرف مال و وقت در دسترس آنها گذارده ميشده و اگر عاقل بودند تنوع نزول را درخواست مينمودند.
«اهبِطُوا مِصراً» مراد از مصر يا مطلق شهرستان است چه اينکه مطعومات در قري و شهرستانها بدست ميآيد نه در بيابانها، و يا مراد مصر فرعون است و منصرف بودن بواسطه سکون وسط است مانند نوح و لوط و نحو اينها اگر چه در موارد ديگر در قرآن غير منصرف استعمال شده است و امر نه وجوبي است و نه استحبابي بلکه ارشاد است يعني اگر نوع مطعومات را ميخواهيد برويد در شهرستان که در آنجا هست.
وَ ضُرِبَت عَلَيهِم‌ُ الذِّلَّةُ وَ المَسکَنَةُ ضمير در عليهم بنوع بني اسرائيل راجع است و مراد از ضرب ذلّت ممکن است جزيه باشد که درباره اهل کتاب ميفرمايد حَتّي يُعطُوا الجِزيَةَ عَن يَدٍ وَ هُم صاغِرُون‌َ«1» و مراد از مسکنت فقر و تهي‌دستي باطني باشد که از جمع مال سيرايي ندارند و ممکن است مراد ذلّت و تهي‌دستي باشد که بعد از انحلال مملکت و پادشاهي در سامره و منتهي شدن آن باسارت بابل براي آنها پيدا شد.
1- سوره توبه آيه 29
جلد 2 - صفحه 46
وَ باؤُ بِغَضَب‌ٍ مِن‌َ اللّه‌ِ اي رجعوا يعني گرفتار غضب و خشم الهي شدند، سلاطين کفار و مشرکين بر آنها مسلط شدند و جمع کثيري از آنها را کشتند و بسياري از آنها را از اوطانشان خارج نموده با سيري بردند و عذابهاي زميني و آسماني بر آنها وارد شد که يک قسمت مختصر از آثار غضب الهي را بر بني اسرائيل در مجلد اول کلم الطيب که از کتب وحي خودشان اخذ شده متذکر شده‌ايم«1» که از آن جمله است آنچه در سفر داوران باب 2 و 3 و 4 و 6 و 8 و 10 و 13 و در مزمور باب 106 از آيه 35 تا 39 و در کتاب سموئيل باب چهارم، و در کتاب اول پادشاهان باب 8 و 11 و 12 و 15 و 18 و 19 و در کتاب دوم پادشاهان باب دهم و هفدهم و در کتاب دوم تاريخ ايام باب دوازدهم و پانزدهم که قضاياي بعد از وفات يوشع تا زمان سلطنت يوشيا و پس از سلطنت يوشيا تا زمان عزراي کاهن و تسلط بخت نصر (نبوکد نصر) بر آنها ذکر شده چنانچه در تاريخ ايام دوم باب 36 و دوم پادشاهان باب 23 و 24 و کتاب ارميا باب 7 و 8 و 9 و 11 تا زمان عزرا، و کتاب نحميا باب هشتم نيز ذکر شده، و نيز بعد از عزراي کاهن 160 سال قبل از ميلاد مسيح انتيوکس امپراطور فرنگ بر يهود مسلط شده و يهود را کشت و کتب آنان را سوزانيد چنانچه در تاريخ يوسيفس يهودي و ساير تواريخ آنها مذکور است.
ذلِک‌َ بِأَنَّهُم کانُوا يَکفُرُون‌َ بِآيات‌ِ اللّه‌ِ کفر و شرک و بت پرستي يهود در هر طبقه و زمان در همين کتب مذکوره ضبط است و ما در کلم الطيب ترجمه عين عبارات آنها را متذکر شده‌ايم.
وَ يَقتُلُون‌َ النَّبِيِّين‌َ بِغَيرِ الحَق‌ِّ قيد بغير الحق صفت لازم قتل پيغمبران است يعني هر کشتن پيغمبري بدون حق است و يهود چه بسياري از انبياء را
1- مجلد اول کلم الطيب 262- 274
جلد 2 - صفحه 47
که بانحاء مختلف از قبيل سر بريدن و زنده در چاه انداختن، در ديگ جوشانيدن سوزانيدن و امثال آنها کشتند و چه بسياري از انبياء را که سبب شدند سلاطين کفار و مشرکين آنان را بقتل برسانند و همه اينکه قضايا در مجلد پنجم بحار الانوار ذکر شده مراجعه شود.
ذلِک‌َ بِما عَصَوا وَ کانُوا يَعتَدُون‌َ ذلک يا تأکيد همان اشاره قبل است يا اشاره بقتل انبياء است بِما عَصَوا يعني بسبب عصيانهم و يعتدون: يعني يتجاوزون حدود اللّه، اينکه ذلت و مسکنت و گرفتار غضب خدا شدن، يا اينکه کشتن انبياء براي اينکه بود که فرمان خدا را مخالفت کرده و از حدود و احکام او تجاوز مينمودند.