تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قالَ يَا بْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَ لا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي (94)
قالَ يَا بْنَ أُمَ: گفت هارون در مقام ملاطفت و استعطاف، اى پسر مادر من. بنا به قول اشهر و اکثر، موسى عليه السلام برادر پدر و مادرى هارون بود، لکن ذکر مادر را نمود براى رقت دل موسى عليه السلام و به جهت رفق و ملايمت و تحريک شفقت و مرحمت موسى گفت: اى پسر مادر من. لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَ لا بِرَأْسِي: مگير محاسن و نه سر مرا. چون در آن زمان عادت بود بجاى مصافحه و معانقه، اين کار مى‌نمودند، و منفور طباع نبود براى آنکه معتاد بود، و عادات به اختلاف ازمان و اشخاص و اماکن مختلف مى‌شود. يا اين را بر وجه کنايه گفته باشد، چنانکه يکى از ما گويد دست از سر و ريش من بدار که من در اين کار بى‌جرم هستم و مرا به آن مؤاخذه منما.
إِنِّي خَشِيتُ: بدرستى که من ترسيدم اگر مقاتله کنم با آنها، يا ايشان را واگذارم و نزد تو آيم. أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ: اينکه تو گوئى جدائى انداختى ميان بنى اسرائيل به اين وجه که سه دسته شوند: فرقه‌اى با من ملحق به
جلد 8 - صفحه 318
تو شوند، و فرقه‌اى پيروى سامرى کنند، و فرقه‌اى در امر خود شاک و متحير بمانند؛ با وجود بر اين، مأمون نبودم اگر واگذارم ايشان را منجر شود اختلاف آنها به خونريزى و شدت تصميم و ثبات بر پيروى سامرى. وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي: و گوئى نگاه نداشتى و رعايت نکردى وصيت مرا و عمل به آن ننمودى زمانى که گفتم خليفه باش مرا در قوم من و اصلاح کن امر ايشان را. حاصل آنکه در ظهور اين داهيه، من اصلاح را در حفظ خون آنها و مدارات ديدم تا تو مراجعت کنى.
تبصره: 1- سيد مرتضى علم الهدى (رحمه اللّه) در تنزيه الانبياء در وجه صدور اين فعل از موسى عليه السلام فرمود: چنين حالت غيظ و غضب براى موسى حاصل شد به سبب استعظام آنچه از قوم ناشى گرديد، چنانکه گاهى انسان از فرط غيظ و شدت فکر، به سر خود مى‌زند و ريش خود را به دست مى‌گيرد يا انگشت و لب خود را به دندان گزيند. و چون موسى و هارون از يک پدر و مادر بودند، او را به منزله جان و نفس خود مى‌دانست، پس با او بجا آورد آنچه انسان در حالت غضب با نفس خود نمايد. و بعد از آن سيد فرموده: اين حال، مختلف الحکم شود به حسب، پس آنچه به جهت اکرام در محلى باشد همان کار در موضع ديگر استخفاف محسوب شود، و آنچه در محلى اهانت باشد در موضعى اکرام گردد «1».
2- شيخ مفيد اعلى اللّه مقامه فرموده: موسى عليه السلام خواست اظهار کند آنچه او را وارد شد از غيظ و غضب بر قوم براى صدور بزرگترين گناه که کفر و ارتداد آنها باشد. پس صدور اين حالت تألم و رنج و تعب از آن حضرت، به سبب گمراهى آنها بود براى اعلام ايشان از بزرگى بدى حال و مآل در دنيا و عقبى، تا منزجر شوند از آن و ديگر چنين اقدامى ننمايند و متنبه گردند.
3- صدوق در وجه آن فرمايد: عادت متعارف است هر گاه انسان مغموم شود به سبب مصيبت بزرگى، دست به سر خود گذارد، و يا به جهت ورود داهيه عظيمه، ريش خود را به دست گيرد. پس موسى خواست دانا گرداند هارون را
«1» تنزيه الانبياء ص 81- 80، بيان الوجه فى اخذ موسى (ع) براس اخيه يجره.
جلد 8 - صفحه 319
به آنکه موقع اغتمام بود به آنچه قوم بجا آوردند، و لازم بود او را در اين مصيبت به آنچه متعاهد است، زيرا پيغمبر به منزله چوپان و امت به منزله رمه باشند، و سزاوار است چوپان را به اغتمام به سبب تفرقه و اهلاک گوسفندان. و چون او را به منزله خود قرار داده بود در ميان قوم براى حفظ و اصلاح آنها، لذا با او بجا آورد آنچه با خود بجا آورد، و عتاب و خطاب با او براى تنبيه امت است بر شدت عظمت امر «1».