از عبارت «لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ» «1» به‌دست مى‌آيد که پيامبراکرم صلى الله عليه و آله مجموعه آيات قرآن را مى‌دانسته و آن را پيش‌خوانى مى‌کرده است واين خود دليل روشنى است بر آنکه قرآن مجيد دو بار بر پيامبر نازل شده است، يکبار به صورت دفعى و بار ديگر به شکل تدريجى و آنچه را پيامبر در نزول دفعى در شب قدر دريافت کرده بوده، در هنگام نزول تدريجى، قبل از وحى مى‌خوانده است. «2»
ميان شتابزدگى و عجله از يک طرف و سرعت و سبقت که در قرآن با عباراتِ «سارِعُوا» «3»، «سابِقُوا» «4» مورد ستايش و دستور قرار گرفته از طرف ديگر، تفاوت و اختلاف اساسى وجود دارد. حُسن سرعت و سبقت در جايى است که تمام مسائل محاسبه و تنظيم شده باشد، لذا نبايد فرصت و وقت را از دست داد، ولى شتابزدگى و عجله در جايى است که هنوز موعد انجام نرسيده و يا نياز به تکميل و بررسى است، از اين روى مى‌بايست درنگ کرد.
سرچشمه‌ى عجله و شتاب، گاه امور منفى چون کم صبرى، غرور و اظهار وجود است که
«1». نظير اين عبارت در سوره قيامت، آيه 18 نيز آمده است. «لاتحرّک به لسانک لتعجل به»
«2». تفسير الميزان.
«3». آل‌عمران، 133.
«4». حديد، 21.
جلد 5 - صفحه 396
البتّه اين صفات، مذموم، و از ذات مقدّس نبوى به دور است، و گاهى به خاطر شدّت عشق و علاقه به دريافت مطلب و دلسوزى براى حفظ چيزى است، که در اين صورت امر نيکويى به شمار مى‌رود و تعجيل پيامبر صلى الله عليه و آله در وحى از اين جهت بوده است، يعنى دريافت عاشقانه، و هيجان و نگرانى براى حفظ وحى.
خداوند، حضرت موسى عليه السلام را براى آموزش در اختيار حضرت خضر گذاشت، لذا موسى عليه السلام از او کسب اجازه کرد که «هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً» «1» آيا اجازه مى‌دهى که من همراه و پيرو تو باشم تا از آنچه آموخته‌اى به من نيز بياموزى؟ امّا تعليم و آموزش پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله را ذات مقدّس الهى بر عهده گرفت و به او فرمود: «قُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً» بگو: پروردگارا! علم مرا زياد کن.
اوّلين معلّم، خداوند علّام و عليم است، «عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ» «2»، «الرَّحْمنُ، عَلَّمَ الْقُرْآنَ عَلَّمَهُ الْبَيانَ» «3» پس علم را از او بخواهيم. «رَبِّ زِدْنِي عِلْماً»
در حديث آمده است که رسول اکرم صلى الله عليه و آله فرمودند: اگر روزى بر من بگذرد و در آن بر علم من افزوده نشود، آن روز براى من مبارک نيست. «4»