اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَقَد عَهِدنا إِلي آدَم‌َ مِن قَبل‌ُ فَنَسِي‌َ وَ لَم نَجِد لَه‌ُ عَزماً (115)
و هر آينه قرار داد و عهد کرديم بسوي آدم يعني با او عهد کرديم از قبل پس نسيان کرد و نيافتيم از براي او عزم و ثباتي اينکه آيه شريفه از مشکلات آيات است و مفسّرين اختلاف زيادي کردند، بعضي گفتند: راجع به شجره منهيّه است بعضي گفتند: راجع به اغواي شيطان است بعضي گفتند راجع بوعيد خروج از جنّت است، و اخبار زيادي در برهان نقل کرده که راجع بمقام محمّد صلّي اللّه عليه و سلّم و ائمه
جلد 13 - صفحه 109
اطهار عليهم السلام و حضرت قائم (عج) فرجه است، و ما پس از بيان چند مقدّمه آنچه بنظر ميرسد بيان ميکنيم و اللّه العالم.
«1» انبياء و اوصياء کلا شرط اوّلي آنها عصمت است هم از معاصي در تمام عمر و هم از خطا و نسيان و سهو و شک و نحو اينها.
«2» لفظ نسي دليل بر نسيان بمعني فراموشي نيست در قرآن نسبت نسيان را بذات مقدّس خود هم داده در آيه شريفه در همين سوره آيه 123- 126 (وَ مَن أَعرَض‌َ عَن ذِکرِي الي قوله وَ کَذلِک‌َ اليَوم‌َ تُنسي).
«3» آيه شريفه (وَ إِذ أَخَذَ اللّه‌ُ مِيثاق‌َ النَّبِيِّين‌َ لَما آتَيتُکُم مِن کِتاب‌ٍ وَ حِکمَةٍ ثُم‌َّ جاءَکُم رَسُول‌ٌ مُصَدِّق‌ٌ لِما مَعَکُم لَتُؤمِنُن‌َّ بِه‌ِ وَ لَتَنصُرُنَّه‌ُ قال‌َ أَ أَقرَرتُم وَ أَخَذتُم عَلي ذلِکُم إِصرِي قالُوا أَقرَرنا قال‌َ فَاشهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُم مِن‌َ الشّاهِدِين‌َ) آل عمران آيه 76 شرحش در مجلّد سيّم صفحه 266 بيان شده مراجعه فرمائيد پس از اينکه مقدمات مي‌گوييم:
(وَ لَقَد عَهِدنا إِلي آدَم‌َ مِن قَبل‌ُ) راجع بشجره منهيّه نيست، زيرا نهي از شجره نه تحريمي بود و نه تنزيهي نه فعل حرامي مرتکب شدند و نه مکروهي، بلکه ارشادي بود و اعمال مولويّة در او نشده بود فقط ظلم بخود کرده‌ايد که ميفرمايد: (فَتَکُونا مِن‌َ الظّالِمِين‌َ) که از بقاء در جنت محروم شده‌ايد و راجع باغواي شيطان هم نيست، زيرا شيطان قسم ياد کرد که من محض نصيحت ارشاد مي کنم (وَ قاسَمَهُما إِنِّي لَکُما لَمِن‌َ النّاصِحِين‌َ) و راجع بخروج از جنت هم نيست، زيرا اکل شجره بقصد خلود در جنّت بوده که شيطان گفت (أَو تَکُونا مِن‌َ الخالِدِين‌َ) بلکه راجع بهمان اخذ ميثاقست آدم هم ايمان بحضرت رسالت داشت لکن در نصرت او اقرار نکرد و انکار هم نکرد و نصرت انبياء در زمان ظهور حضرت بقية اللّه است که رجعت کنند بدنيا و در کابش نصرت دين محمّدي صلّي اللّه عليه و سلّم کنند، و بعيد نيست که عدم اقرار آدم هم از اينکه جهت بوده که بسيار محزون بود از خروج بهشت متأثر بود که بعد از رجعت بدنيا باز طول کشد زندگاني و گرفتار زخارف
جلد 13 - صفحه 110
دنيوي شود بناء علي هذا هم مفاد اخبار واضح ميشود هم مفاد آيه شريفه.
اما اخبار در کافي از حضرت باقر عليه السلام است فرمود:
(عهدنا اليه في محمّد و الأئمة من بعده فترک)
و همين حديث از علي‌ّ بن ابراهيم از آن حضرت روايت شده و همچنين از إبن بابويه و از کافي از حضرت صادق عليه السلام فرمود:
(في کلمات في محمّد و علي و الحسن و الحسين و الأئمه من ذرّيتهم)
و از مفيد از حضرت باقر عليه السلام حديث مفصل است شاهد مطلب اينکه جمله که در آيه شريفه (أَ لَست‌ُ بِرَبِّکُم الاية) فرمود: اخذ ميثاق نمود از انبياء
(انّي ربکم و محمّد رسولي و علي امير المؤمنين و الاوصياء من بعده ولاة امري و خزّان علمي و ان‌ّ المهدي انتصر به لديني و اظهر به دولتي و انتقم به من اعدائي قالوا اقررنا و شهدنا و لم يجحد آدم و لم يقرّ- الحديث)
و اما آيه شريفه.
(وَ لَقَد عَهِدنا إِلي آدَم‌َ مِن قَبل‌ُ) عهد همان ميثاق است که در آيه (وَ إِذ أَخَذَ اللّه‌ُ مِيثاق‌َ النَّبِيِّين‌َ) بيان شد.
(فَنَسِي‌َ) يعني فترک که مفاد
(و لم يجحد و لم يقر)
در حديث مفيد است (وَ لَم نَجِد لَه‌ُ عَزماً) عزم بر ياري پيغمبر و نصرت دين او در دولت حقه بقية اللّه و از مفاد حديث مفيد استفاده ميشود که مثل نوح و ابراهيم و موسي و عيسي و محمّد صلّي اللّه عليه و سلّم را اولي العزم گفتند و آدم را ندانستند باين معني است هذا ما عندنا و اللّه العالم.