تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ هذا ذِکْرُ مَنْ مَعِيَ وَ ذِکْرُ مَنْ قَبْلِي بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ «24»
أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً: آيا فراگرفتند غير از خداى تعالى خدايان ديگرى. تکرار کلام به جهت عظمت کفر ايشان و فضاحت امرشان و توبيخ جهالت آنها است که با ذات منعم حقيقى، غير را پرستش و ستايش نمودند؛ و اين در نهايت قباحت و شناعت مى‌باشد. قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ: بگو اى پيغمبر براى اتمام حجت بياوريد برهان خود را در ادعاى خود، زيرا هر دعوى که از دليل و برهان عارى باشد مقبول نخواهد بود. هذا ذِکْرُ مَنْ مَعِيَ: بگو اى پيغمبر اين قرآن ذکر آنان است که بامنند از آنچه آنها محتاجند از حلال و حرام و قضايا و احکام دينى و آخرتى عموم طبقات تا انقراض عالم. وَ ذِکْرُ مَنْ قَبْلِي: و يادآورى اخبار آنانکه پيش از من بودند؛ چنانچه در ذيل حديث شريف عياشى از حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله که مى‌فرمايد:
«1» التوحيد، شيخ صدوق، ص 397، باب الاطفال، روايت 13.
جلد 8 - صفحه 378
کتاب اللّه فيه بيان ما قبلکم من خبر و خبر ما بعدکم و حکم ما بينکم و هو الفصل ليس بالهزل من وليّه من جبّار فعمل بغيره قصمه اللّه و من التمس الهدى فى غيره اضلّه اللّه.
قرآن کتاب خدا در آنست خبر پيش از شما و خبر بعد از شما، و حکم آنچه ما بين شما است. و قرآن جدا کننده حق است از باطل، نيست هزل و بيهوده؛ هر که پشت کند قرآن را از متکبران، پس عمل نمايد به غير قرآن، درهم شکند خدا او را. و هر که طلب کند هدايت را در غير قرآن، واگذارد او را خدا به حال خود. «1» بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ الْحَقَ: بلکه بيشتر ايشان نمى‌دانند حق را، يعنى در صدد فهم نيستند که حق را از باطل تميز دهند. فَهُمْ مُعْرِضُونَ: پس ايشان اعراض مى‌کنند از تفکر و تأمل، يعنى مستمرند در اعراض از توحيد و پيروى پيغمبر، و برنمى‌گردند از سرکشى و گمراهى، اگرچه مکرر شود بر آنها آيات و بينات.
تبصره: در اين آيه شريفه خداوند سبحان اتمام حجت فرمايد بر مشرکين و مخالفين دين مبين بدين تقرير که: بگو اى پيغمبر به آنها که: اولا: شما را در ادعاى فاسد خود هيچ برهانى نيست، اگر هست بياوريد برهان را بر اثبات آن.
ثانيا: برهان حق و حقانيت با من و تابعين من است، يعنى قرآن که بينات باهره آن ظاهر و آيات قاهره آن بر عالميان هويدا است، و نيز با من است آنچه باشد به آن کتب سماويه و شهادت دهد به آن السنه رسولان الهيه تماما. پس اين وحى الهى و برهان قاطع عقلى يادآورى پيروان من و يادآورى امم سابقه است که اقامه دين نمودند، شما هم اقامه دين نمائيد. يا به تقرير ديگر آنکه اين کتاب نازل شده بر من، و آن کتاب نازله بر انبياء سلف از تورات و انجيل و زبور و صحف، پس مراجعه کنيد و نظر نمائيد آيا در يکى از آنها غير از امر به توحيد و نهى از شرک بوده. بنابراين چگونه کفران مى‌ورزيد و اعراض مى‌نمائيد؛ و لذا
«1» تفسير عياشى، ج 1، ص 3، روايت 2.
جلد 8 - صفحه 379
در تأييد و تأکيد آن فرمايد.