اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَم‌ِ اتَّخَذُوا مِن دُونِه‌ِ آلِهَةً قُل هاتُوا بُرهانَکُم هذا ذِکرُ مَن مَعِي‌َ وَ ذِکرُ مَن قَبلِي بَل أَکثَرُهُم لا يَعلَمُون‌َ الحَق‌َّ فَهُم مُعرِضُون‌َ «24»
آيا گرفتند از غير خداي متعال خداياني بگو: بياوريد دليل و برهان قطعي بر خدايان خود، اينکه است پند و ياد آوري کساني که با من هستند و جزو امّت من هستند و متابعت مرا ميکنند و پند و يادآوري کساني که قبل از من بودند از انبياء سلف و امم ماضيه بلکه اکثر اينکه مشرکين جاهل به حق هستند و نمي‌دانند پس آنها اعراض از حق ميکنند و قبول نميکنند.
(أَم‌ِ اتَّخَذُوا مِن دُونِه‌ِ آلِهَةً): استفهام انکاري است يعني نبايد اتخاذ کنند چنانچه کساني که مرتکب عمل قبيحي يا فعل حرام مي‌شوند مي‌گويي: چه باعث شد که اينکه عمل را بجا آوري!- کي تو را به اينکه عمل وادار کرد! يعني نبايد اينکه عمل را مرتکب شوي.
(قُل هاتُوا بُرهانَکُم): چه آثاري از اينکه بت‌ها مشاهده کرده‌ايد:
«قال‌َ هَل يَسمَعُونَکُم إِذ تَدعُون‌َ أَو يَنفَعُونَکُم أَو يَضُرُّون‌َ» شعراء آيه 72، هيچگونه برهان و دليلي ندارند جز تقليد آباء لذا در جواب ابراهيم گفتند:
«قالُوا بَل وَجَدنا آباءَنا کَذلِک‌َ يَفعَلُون‌َ» شعراء آيه 74.
(هذا ذِکرُ مَن مَعِي‌َ): در مشار اليه هذا بعضي گفتند: قرآن است.
(وَ ذِکرُ مَن قَبلِي): کتب انبياء سلف است مثل تورات و انجيل لکن اينکه
جلد 13 - صفحه 160
خلاف ظاهر آيه شريفه است. زيرا مشار اليه در هر دو جمله يکي است و ذکر من قبلي عطف به ذکر من معي است مدخول هذا.
و تحقيق اينکه است که مشار اليه توحيد و نفي شريک و آلهة است، و شاهد بر اينکه دعوي آيه بعد است که ميفرمايد: «وَ ما أَرسَلنا مِن قَبلِک‌َ مِن رَسُول‌ٍ إِلّا نُوحِي إِلَيه‌ِ أَنَّه‌ُ لا إِله‌َ إِلّا أَنَا فَاعبُدُون‌ِ» و مراد من معي کساني هستند که ايمان به پيغمبر آوردند تا قيامت که امت او هستند، و مراد و من قبلي انبياء سلف و مؤمنين به آنها است.
(بَل أَکثَرُهُم لا يَعلَمُون‌َ الحَق‌َّ): اکثر افراد امم سابقه و همين امت حق- شناس نيستند و نمي‌دانند، و مراد از حق فقط توحيد نيست بلکه جميع عقايد حقه امروز بلکه از زمان حضرت رسالت تا زمان ظهور حضرت بقية اللّه طبقات کفار از طبيعي و مشرک و يهود و نصاري، و منکرين بعض ضروريات دين، و مبدعين و ارباب ضلالت از عامه عمياء، و طبقات شيعه چهار امامي واقفيه فطحيه، و کساني که منکر بعض ضروريات مذهب هستند چه اندازه هستند، و مؤمن خالص چه بسيار کم هستند.
(فَهُم مُعرِضُون‌َ): اعراض از حق کردند و در ضلالت افتادند جايي که پيغمبر در زمان خود نسبت به قوم خود بگويد: «وَ قال‌َ الرَّسُول‌ُ يا رَب‌ِّ إِن‌َّ قَومِي- اتَّخَذُوا هذَا القُرآن‌َ مَهجُوراً» فرقان آيه 32. ديگر بعد از رحلتش چه شد و چه‌ها مي‌شود.