تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ الَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَکَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللَّهُ وَ لَمْ يُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا وَ هُمْ يَعْلَمُونَ (135)
جلد 1 صفحه 497
ترجمه
و آنانکه چون بجا آوردند کار ناشايسته را يا ستم کردند بر خودهاشان ياد کردند خدا را پس طلب آمرزش نمودند براى گناهانشان و کيست که بيامرزد گناهان را جز خدا و اصرار ننمودند بر آنچه بجا آوردند با آنکه آنها ميدانند.
تفسير
اين آيه هم در توصيف متقين است و فاحشه را فيض ره تفسير فرموده بمعصيتى که در قبح مثل زنا باشد و ظلم بنفس را گناهى دانسته که بزرگتر از زنا باشد و تفاسير ديگرى هم در اين باب شده است که ذکرش موجب تطويل است و بنظر حقير فاحشه هر معصيتى است که قبح آن ظاهر باشد لذا مقابل شده است با ظلم بنفس که قبح آن خفى است لذا بعضى انکار قبح عقلى آنرا نموده‌اند چنانچه سابقا از شيخ استاد قدس سره نقل نمودم و بنظر حقير اگرچه قبيح بلکه اقبح افراد ظلم است لکن انصاف آنستکه قبحش ظاهر نيست ولى بدقت عقلى معلوم ميشود درست انصاف بده که اگر کسى سيلى بروى خودش بزند يا بغير و همچنين اگر کسى مال خودش را تلف و تضييع کند يا مال غير را کدام يک قبحش واضحتر است البته تصديق خواهى نمود قسم دوم در نظر بدوى قبحش آشکار است ولى قسم اول بايد بدقت کشف شود لذا فاحشه بر آن اطلاق نميشود در هر حال بنظر حقير از اين دو عنوان اراده شده است معصيتى که قبح آن ظاهر باشد مانند ظلم بغير و زنا و معصيتيکه قبح آن خفى باشد مانند ظلم بنفس و شرب خمر بمقدار غير مضر يا اراده شده است از فاحشه معصيتهائيکه مستلزم ظلم بغير است مانند غصب اموال و تهمت و غيبت و از ظلم بنفس معصيتهاييکه بغير مربوط نيست مانند شرب و ترک نماز و روزه و احتمال اول بلفظ فاحشه اقرب است و احتمال دوم بلفظ ظلم بنفس و بهتر از همه آنکه بگوئيم از هر دو عنوان همه معاصى اراده شده است زيرا که همه معاصى ناشايسته است واقعا نهايت آنکه قبح بعضى را بدون فرموده شارع ما بعقل خودمان ادراک ميکنيم و بعضى را با فرموده او و همه آنها ظلم بنفس هم است زيرا که موجب عقاب اخروى است و اينکه هر دو عنوان را ذکر نموده براى اين نکته است که هر جا قبحش ظاهر است بعنوان فاحشه مرتدع شوند و آنچه را که قبحش ظاهر نيست بعنوان آنکه مورد عقاب شارع است پس ارتکابش ظلم بنفس است ترک کنند خلاصه آنکه بدانند معصيت هم قبيح است هم ظلم بنفس و بنابراين او براى ترديد است در علم مخاطب يا براى
جلد 1 صفحه 498
جمع است و ياد خداوند بآنستکه متذکر عقاب او شوند يا حق ربوبيت که اطاعت است و مراد از استغفار توبه است که حقيقت آن پشيمانى از گناه است و بايد از خداوند طلب مغفرت نمايند و جمله و من يغفر الذنوب الا اللّه معترضه است بين معطوف و معطوف عليه و مقصود آنستکه جز خدا کسى نيست که رحمت و عطوفت بر بندگان داشته باشد بلا نهايت که هر چه معصيت کنند چون رو باو آورند و اقرار نمايند و طلب آمرزش کنند بيامرزد و چون چنين است که رحمت واسعه الهى شامل حال همه بندگان در همه حال هست و جز او کسى اهليت اين مقام را ندارد پس او بايد ترحم فرمايد و توبه آنها را قبول کند و خواهد کرد و آنها هم نبايد در
توبه و انابه و مسئلت عفو کوتاهى کنند
گر گدا کاهل بود تقصير صاحب خانه
چيست و مراد باصرار مداومت بر گناه است بدون استغفار و در کافى و عياشى از حضرت باقر (ع) در تفسير اين آيه نقل نموده است که فرمود اصرار آنستکه گناهى بکند و توبه ننمايد و استغفار نکند و در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که فرمود و اللّه بيرون نميرود بنده از گناه بسبب اصرار و بيرون نميرود بنده از گناه مگر باقرار و نيز از آنحضرت روايت شده است که صغيره نيست با اصرار و کبيره نيست با استغفار و از پيغمبر (ص) روايت شده است که اصرار نکرده است کسى که استغفار کند اگرچه عود کند در يکروز بگناه هفتاد مرتبه و از اين روايات بنظر حقير استفاده ميشود که علاوه بر پشيمانى که ملازم با عزم بر ترک است اگرچه موفق به ترک نشود انشاء طلب عفو که ملازم با اقرار بگناه است لازم است در قبول توبه ولى انصاف آنستکه اگر گناهى بکند و توبه نکند و عازم بر ارتکاب آنهم ثانيا نباشد اصرار صادق نيست ولى اگر گناه بکند و عازم بر ارتکاب باشد ثانيا صدق اصرار بعيد نيست و مورد اين اخبار است و اين اصرارى است که صغيره را ملحق بکبيره مى‌نمايد و اما اصرارى که اجتناب از آن از اوصاف متقين است و مراد در اين آيه است آنستکه با توجه بمعصيت و ياد خدا نادم نشود و استغفار ننمايد چون لازمه تقوى آنستکه اگر احيانا بواسطه جهل يا غفلت يا وسوسه شيطان و رها شدن زمام نفس از دست مرتکب معصيتى شود بعد از توجه بعنوان عمل که معصيت است و ياد خداوند پشيمان شود و انابه و استغفار نمايد و بحال اول باقى و ثابت نماند بعد از آنکه عالم شده است بقبح عمل و خلاف وظيفه عبوديت.
جلد 1 صفحه 499