تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ ما کانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (41) قُلْ مَنْ يَکْلَؤُکُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ مِنَ الرَّحْمنِ بَلْ هُمْ عَنْ ذِکْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ (42) أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنا لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَ لا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ (43) بَلْ مَتَّعْنا هؤُلاءِ وَ آباءَهُمْ حَتَّى طالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ أَ فَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها أَ فَهُمُ الْغالِبُونَ (44) قُلْ إِنَّما أُنْذِرُکُمْ بِالْوَحْيِ وَ لا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ إِذا ما يُنْذَرُونَ (45)
ترجمه
- و بتحقيق استهزاء شد به پيمبرانى پيش از تو پس وارد شد بآنانکه استهزاء نمودند از آنها آنچه بودند که بآن استهزاء مينمودند
بگو که نگهميدارد شما را در شب و روز از عذاب خداوند بخشنده بلکه آنها از ياد پروردگارشان رو گردانانند
آيا مرايشانرا است خدايانى که باز دارند آنها را از آفات وارده از نزد ما نميتوانند يارى نمودن خودهاشان را و نه آنها از جانب ما همراهى کرده شوند
بلکه کامياب کرديم اينها و پدرانشان را تا دراز شد بر ايشان مدّت زندگانى آيا پس نمى‌بينند که ما ميآئيم در زمين که کم ميکنيم از جوانبش آيا پس آنها غلبه کنندگانند
بگو جز اين نيست که بيم ميدهم شما را بوحى و نمى‌شنوند کران خواندن را چون بيم داده شوند.
تفسير
- چون در آيات سابقه ذکر استهزاء کفّار بمقام مقدّس نبوى شد خداوند براى تسليت خاطر آنحضرت نقل استهزاء کفّار را بانبياء سابق فرموده با آنکه نتيجه سوء کردار ناهنجار آنها و اصل و عائد بآنها گرديده و بمجازات خودشان رسيدند و اينها هم خواهند رسيد و دستور داده که آنها را متذکّر فرمايد که در هر حال محتاج بحفظ و حراست الهى هستند و اين بمقتضاى رحمت رحمانيّه است که بآنها روزى ميدهد و انتقام نميکشد و اگر بخواهد بمجازاتشان برساند کسى نميتواند از اراده او جلوگيرى نمايد چون آنها بکلّى از ياد خدا رو گردانند چه رسد به آنکه از عذاب او بترسند آيا اين خدايان مقهورى که دارند ميتوانند باز دارند آنها را از ورود عذاب نازل بر آنان از نزد خداوند قهّار خير آن خدايان خودشان را نميتوانند يارى و نگهدارى کنند چه رسد بنگهدارى از آنها با آنکه همراهى از خداوند با آنها و خدايانشان نخواهد شد و بنابر اين کلمه دوننا بمعناى عندنا است و محتمل است مراد آن باشد که آيا براى آنها خدايانى هست غير از ما که باز دارند آنها را از عذاب ما و بنابر اين دو ننا بمعناى غيرنا است و در کلام
جلد 3 صفحه 555
با آنکه تقديم و تأخير است معنى واضحتر است امّا لطف معناى سابق را ندارد و اين تذکّر براى آنستکه مشرکين عرب تصوّر ميکردند نزول خيرات و دفع آفات از آنها از برکات عبادت بتها است و تا آنها بر اين طريقه استقرار دارند خداوند هم نعمت و احسان خود را بر آنها استمرار خواهد داد لذا خداوند صريحا نفى فرموده اين تصوّر باطل آنها را به بيان جهت ادامه نعمت که استدراج است باين تقريب که ما کامياب و بهره‌مند نموديم آنها و پدرانشان را در دنيا تا عمرشان دراز و استحقاقشان براى عذاب کامل گردد و چون طغيان و سرکشى آنها بحدّ نصاب رسيد و مواعظ حسنه تو در آنها اثر نکرد نعمتهاى ما از آنان رو بزوال گذاشت و علائم غضب الهى بر ايشان ظاهر گرديد آيا نمى‌بينند عساکر اسلامى بتدريج اراضى آنها را تصرف ميکنند و دانشمندان از آنها کناره‌گيرى يا فوت مينمايند باز اگر تصوّر کنند در خاتمه امر غلبه با آنان است بسيار خيال خامى است بزودى با ذو الفقار على عليه السّلام بخواست خدا دمار از روزگار آنها بيرون خواهد آمد و اخيرا دستور فرموده به پيغمبر خود که بآنها بفرمايد من از پيش خود چيزى نميگويم آنچه را بشما ابلاغ مينمايم از وعد و وعيد و انذار و تهديد از قبل خدا و وحى سماوى است ولى افسوس که شما مانند کران گوش شنوا نداريد که آنچه بخوانند شما را براه حقّ و بترسانند از راه باطل اعتنائى نمينمائيد و بعضى لا تسمع الصمّ بصيغه حاضر و نصب صمّ قرائت نموده‌اند و بنابر اين خطاب است به پيغمبر اکرم که تو نميتوانى بکران چيزى بشنوانى و عدول از ضمير غائب باسم ظاهر براى تصريح باتّصاف آنها است بصفت کرى و عدم انتفاعشان از مواعظ حقّه و نصايح حقيقيه و تنبيهات لازمه و امثال آنها ..