تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذا رَآکَ الَّذِينَ کَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَکَ إِلاَّ هُزُواً أَ هذَا الَّذِي يَذْکُرُ آلِهَتَکُمْ وَ هُمْ بِذِکْرِ الرَّحْمنِ هُمْ کافِرُونَ (36) خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُرِيکُمْ آياتِي فَلا تَسْتَعْجِلُونِ (37) وَ يَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِينَ (38) لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ کَفَرُوا حِينَ لا يَکُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَ لا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَ لا هُمْ يُنْصَرُونَ (39) بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّها وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ (40)
ترجمه
- و چون بينند تو را آنانکه کافر شدند نميگيرند تو را جز باستهزاء ميگويند آيا اين است آنکه ياد ميکند ببدى خدايان شما را و آنها بياد خدا آنان کافرانند
آفريده شد انسان از شتاب زود باشد بنمايم بشما آيتهاى خود را پس شتاب مکنيد
بمن و ميگويند کى باشد اين وعده اگر باشيد راستگويان
اگر بدانند آنانکه کافر شدند وقتى را که باز ندارند از رويهاشان آتش را و نه از پشتهاشان و نه آنها يارى کرده شوند
بلکه بيايد آنها را ناگهان پس مبهوت کند آنها را پس نتوانند بر گردانيدن آنرا و نه آنها مهلت داده شوند.
تفسير
- کفّار و مشرکين مکّه وقتى پيغمبر اکرم را ملاقات مينمودند بر سبيل توهين و استهزاء با يکديگر ميگفتند اين همان است که خدايان شما را ببدى ياد ميکند و ميگويد آنها جمادند و نميتوانند ضرر و منفعتى بشما برسانند لذا خداوند اينمعنى را به پيغمبر خود خبر داده و فرموده آنها منکر خداوند بخشنده و اوصاف زيبنده اويند و براى مزيد نسبت کفر در تحقير و توهين و تأکيد آن لفظ هم مکرّر
جلد 3 صفحه 553
شده اگر خدا را باوصاف جمال و جلال شناخته بودند بتها را شريک او قرار نميدادند و انتظار تقديس و تعظيم آنها را از تو نداشتند و چه قدر عجله دارند مانند آنکه انسان از عجله خلق شده باشد با آنکه بزودى علائم صدق تو و وعده حق بفتوحات اسلام بر آنها ظاهر خواهد شد باهل ايمان ميگويند پس کى و چه زمان وعده عذاب ما ميرسد اگر شما راست ميگوئيد پس بعجله انتظار صدور امرى از من نداشته باشند اگر بدانند روز قيامت چگونه آتش بآنها احاطه ميکند که نميتوانند آنرا از جلو رو و پشت سرشان دور کنند و کسى يارى از آنها نميکند عجله در آن نمينمايند اين جواب شرط است که در آيه حذف شده ولى وعده عذاب آنان ناگهان و بى‌خبر بر آنها وارد ميشود پس مبهوت و متحيّر ميکند آنها را و نميتوانند آنرا از خود دفع نمايند و مهلت داده نميشوند که توبه و عذر خواهى نمايند و کسى اعتنائى بحال آنها ندارد چنانچه در جنگ بدر و فتح مکّه بظهور پيوست و بنابراين ضمير در تأتيهم راجع بآيات است عجل و عجله و تعجيل شتابزدگى و پيش انداختن امرى است که هنوز وقت مناسب و لايق آن نرسيده و مذموم است مگر در کار خير براى احتمال فوت آن در نهج البلاغه فرموده دورى کن از عجله در امور پيش از اوان آنها و از تأخير انداختن امور در وقت امکان آنها و قمّى ره نقل فرموده که چون خداوند جارى فرمود روح را در آدم عليه السّلام از دو پايش پس رسيد بدو سر زانوى او خواست بايستد نتوانست پس خداوند فرمود خلق الانسان من عجل و قريب به اين معنى را در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده و بنابراين گفته‌اند مراد از انسان آدم عليه السّلام است و بنظر حقير روايت دلالت بر اينمعنى ندارد بلى دلالت دارد بر آنکه عجله امر طبيعى انسان است بطوريکه مناسب است در مقام مبالغه گفته شود آدمى از عجله خلق شده مانند آنکه در مقام مدح از کسى ميگويند فلانى از خير خلق شده يا در مقام قدح ميگويند از شرّ خلق شده خداوند هم در آنحال در باره آدم عليه السّلام فرمود چنانچه در اين آيه بمناسبت حال کفّار فرموده نه آنکه خداوند در اينجا بيان حال آدم عليه السّلام را فرموده و مراد از انسان آدم عليه السّلام است چنانکه گفته‌اند با آنکه واضح است که نيست و اقوال مترتّبه بر آن خلاف ظاهر و سياق آيه شريفه است.
جلد 3 صفحه 554