تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَ کُنَّا بِهِ عالِمِينَ (51) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَ قَوْمِهِ ما هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاکِفُونَ (52) قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ (53) قالَ لَقَدْ کُنْتُمْ أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (54) قالُوا أَ جِئْتَنا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللاَّعِبِينَ (55)
قالَ بَلْ رَبُّکُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَ أَنَا عَلى ذلِکُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (56) وَ تَاللَّهِ لَأَکِيدَنَّ أَصْنامَکُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ (57) فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلاَّ کَبِيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ (58) قالُوا مَنْ فَعَلَ هذا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ (59) قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْکُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ (60)
قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ (61)
ترجمه
- و بتحقيق داديم به ابراهيم رشادتش را از پيش و بوديم باو دانايان
چون گفت بپدر و کسانش چيست اين تمثالهائى که شمائيد مر آنها را براى عبادت اقامت کنندگان
گفتند يافتيم پدرانمان را براى آنها عبادت کنندگان
گفت بتحقيق باشيد شما و پدرانتان در گمراهى آشکار
گفتند آيا آمدى نزد ما براستى يا توئى از شوخى کنندگان
گفت بلى پروردگار شما پروردگار آسمانها و زمين است که آفريد آنها را و منم بر آن از گواهان
و بخدا هر آينه چاره جوئى کنم البتّه
جلد 3 صفحه 558
براى بتهاى شما بعد از آنکه روى گردانيد از آنها پشت کنندگان
پس گردانيد آنها را پاره پاره مگر بت بزرگى را که بود از براى آنها، باشد که آنها باو رجوع کنند
گفتند که کرد اين عمل را بخدايان ما همانا او باشد هر آينه از ستمکاران
گفتند شنيديم جوانى را که ببدى ياد ميکرد آنها را که گفته ميشود باو ابراهيم
گفتند پس بياوريد او را در برابر چشمهاى مردم شايد که آنها گواهى دهند.
تفسير
- خداوند متعال بعد از ذکر حضرت موسى و هارون شروع بقصّه حضرت ابراهيم عليه السّلام فرمود باين تقريب که ما به ابراهيم عطا نموديم رشد و صلاح و کفايت و فلاح و کليّه استعدادات لازمه مقام رسالت را که در خور او بود و قابليّت آنرا داشت پيش از موسى و هارون و پيش از بروز کمالات حضرت ختمى مرتبت در عالم شهود با آنکه ميدانستيم او قابل و لايق اين خلعت است و بايد علم توحيد را در جهان افراشته نمايد در وقتى که بعمو يا جدّ مادرى خود آزر و اقوام خويش بعنوان توبيخ و تحقير فرمود اين مجسمه‌هاى بى‌شعور چيست که شما معتکف در گاه و خاضع در پيشگاه آنها شديد و در برابرشان بخاک مى‌افتيد و سجده ميکنيد گفتند ما تقليد از رويّه و طريقه آباء و اجدادمان مينمائيم که بعبادت آنها قيام داشتند فرمود تحقيقا شما و پدرانتان در گمراهى و ضلالت واضح و آشکارى بوده و ميباشيد چون دليلى بر ادّعاء خودتان که اينها مستحق پرستش و ستايشند نداشته و نداريد حضرات چون گمان نميکردند کسى از رويّه آنها جدّا تکذيب نمايد و نسبت گمراهى بآنها دهد تصوّر کردند حضرت ابراهيم با آنها شوخى و ملاعبه مينمايد لذا پرسيدند که آيا براستى و از روى جد اين سخنان را ميگوئى يا مقصودت شوخى و ملعبه است حضرت فرمود اين چه تصوّر باطلى است شما ميکنيد که من ملاعبه ميکنم و اينها خدايان شما هستند پروردگار شما پروردگار آسمانها و زمين است که تمام آنها و موجوداتشان را از مکمن غيب بى‌سابقه بعرصه شهود آورده و من بگفته خود يقين دارم بحجّت و برهان بلکه بمشاهده و عيان و قسم بخدا فکر اساسى و تدبير مفيدى براى از بين بردن بتهاى شما خواهم نمود بعد از آنکه شما از آنها رو گردان شويد و پشت به بتها کنيد و بجانب صحرا براى مراسم عيد متوجّه گرديد چون گفته‌اند حضرات عيدى داشتند که سالى يکروز براى تفريح و
جلد 3 صفحه 559
گردش بيرون ميرفتند و در مراجعت بحضور در معابد و سجده بتها ميپرداختند و اين فرمايش بعد از قسم را حضرت ابراهيم محرمانه ببعضى از آنها فرموده بود و در آنروز با آنها بيرون نرفت و عذرى آورد يا او را نمرود مستحفظ بتها قرار داده بود و او تمام بتها را با تبر خرد و پاره پاره کرد و بت بزرگ آنها را بحال خود باقى گذارد و تبر را بگردن او آويخت براى آنکه در مراجعت آنها از گردشگاه و مراجعه بآنحضرت بفرمايد اين کار را او کرده و نتيجه بگيرد که بعدا ذکر خواهد شد و بنابر اين ضمير در اليه ممکن است بآنحضرت عود نمايد و ممکن است به بت بزرگ بعد از ارجاع آنحضرت آنان را بآن و مراجعه آنها باو و توجّه بحالش که قابل پرسش نيست چه رسد بپرستش و گفته‌اند تاء قسم که براى افاده تعجب است اينجا از آسان شدن اين کار بزرگ است بخواست خدا براى او و کلمه جذاذ بر وزن و بمعناى حطام است و بکسر نيز قرائت شده و چون قوم از صحرا مراجعت نمودند و اوضاع را دگرگون مشاهده کردند گفتند که اين عمل ناروا را با خدايان ما نموده مسلّما چنين کسى ظلم بخود کرده که مستوجب عقوبت شده و همان بعض که شنيده بودند از حضرت ابراهيم آن جمله محرمانه را يا کسانيکه حضرت آنها را ملامت فرموده بود بر ستايش و پرستش بتها گفتند ما از جوانيکه باو ابراهيم ميگفتند شنيديم که ميگفت من چنين قصدى دارم يا ملامت ميکرد ما و مردم را بر ستايش و پرستش بتها و ميگفت اينها مجسمه‌هاى بى‌روحى بيش نيستند و نميتوانند نفع و ضررى بکسى برسانند و نبايد در برابر آنها سجده نمود خلاصه آنکه صحبت بتها را ميکرد و در مقام عيب گيرى و چاره‌جوئى براى آنها بود و در نتيجه رأى دادند بأحضار حضرت و گفتند برويد او را بياوريد در حضور مردم استنطاق کنيد تا اقرارى که ميکند مردم بشنوند و شهادت بدهند و حجّت بر تقصير او تمام شود يا مشاهده نمايند عقوبتى را که ما بر او وارد مينمائيم و موجب عبرت شود.
جلد 3 صفحه 560