تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قالُوا أَ أَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا يا إِبْراهِيمُ (62) قالَ بَلْ فَعَلَهُ کَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ کانُوا يَنْطِقُونَ (63) فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّکُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ (64) ثُمَّ نُکِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ (65) قالَ أَ فَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُکُمْ شَيْئاً وَ لا يَضُرُّکُمْ (66)
أُفٍّ لَکُمْ وَ لِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ (67) قالُوا حَرِّقُوهُ وَ انْصُرُوا آلِهَتَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ فاعِلِينَ (68) قُلْنا يا نارُ کُونِي بَرْداً وَ سَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ (69) وَ أَرادُوا بِهِ کَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ (70)
ترجمه
گفتند آيا تو کردى اين کار را با خدايان ما اى ابراهيم
گفت بلکه کرد آنرا بزرگشان اين، پس بپرسيد از آنها اگر هستند که سخن ميگويند
پس رجوع کردند بخودهاشان پس گفتند همانا شما خودتانيد ستمکاران
پس سرنگون شدند و گفتند بتحقيق ميدانستى تو که نباشند اينها که سخن گويند
گفت آيا پس ميپرستيد غير از خدا آنچه سود نميدهد شما را چيزى و زيان نميرساند بشما
افّ بر شما و بر آنچه ميپرستيد غير از خدا آيا تعقل نميکنيد
گفتند بسوزانيد او را و يارى کنيد خدايان خود را اگر هستيد کار کنندگان
گفتيم اى آتش بوده باش سرد و سلامت بر ابراهيم
و خواستند واقع سازند باو تدبيرى در هلاکش پس قرار داديم آنها را زيانکارترين زيانکاران.
تفسير
پس از حضور حضرت ابراهيم نزد قوم گفتند آيا تو چنين عمل ناروائى را نسبت بخدايان ما بجا آوردى فرمود بلکه بزرگ آنها اينکه تبر بدوش دارد اين کار را کرده اگر بتها سخن ميگويند پس بپرسيد از آنها يعنى اگر بتها سخن نميگويند بت بزرگ اينکار را نکرده پس آنها سخن نگفتند و حضرت ابراهيم هم خلاف واقع و دروغ نفرموده چنانچه در عيون از امام صادق عليه السّلام اينمعنى را نقل نموده و در کافى از آن حضرت نقل نموده که اين فرمايش را ابراهيم عليه السّلام براى اصلاح حال آنها فرمود که متوجّه شوند بآنکه بتها کار کن نيستند و نميتوانند حلب نفع و دفع ضررى از خودشان بنمايند چه رسد از پرستش کنندگانشان و قسم بخدا آنحضرت دروغ نگفت و انها هم کارى نکرده بودند پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرموده کسيکه مصلح است دروغگو نيست خدا دوست دارد دروغ را در اصلاح و دوست ندارد در غير آن اين دو معنى مستفاد از چند روايت است که در تفسير اين آيه در اين دو کتاب نقل شده با تفاوت مختصرى که ناشى از تقديم و تأخير بعضى جملات است و حاصلش آنستکه از اشکالى که بر ظاهر آيه نموده‌اند که چگونه حضرت ابراهيم پيغمبر اولو العزم خبر خلاف واقعى داد دو جواب دادند يکى آن که خلاف واقع نفرمود چون فرموده اين کار بت بزرگ است اگر بتها نطق
جلد 3 صفحه 561
دارند و چون بتها نطق ندارند پس کار او نيست يعنى اگر آنها ادراک داشتند شما بايد بگوئيد اين کار بت بزرگ است که تبر در گردن او است و چون ميدانيد آنها شعور ندارند و نکردند از من سؤال ميکنيد و با وصف اين چگونه آنها را خدا ميدانيد و پرستش ميکنيد مانند آنکه بگويند فلانى راست ميگويد اگر زير آسمان راه نميرود يعنى چون راه ميرود پس دروغ ميگويد و بنابراين جمله فاسئلوهم بين شرط ذيل آيه و جزاء مستفاد از صدر آن که ففعله کبيرهم هذا باشد معترضه واقع شده و کلام مفيد حجّت بر مطلوب و صدق است و اشکالى ندارد ديگر آنکه آنحضرت اين کلام را بقصد اخبار نفرموده تا صدق و کذب در آن راه داشته باشد بلکه بقصد الزام و اراده اصلاح حال آنها فرموده که تعقّل کنند و متوجّه بعمل ناشايسته خودشان شوند که چنين موجوداتى لايق ستايش و پرستش نيستند و بنابراين هم کلام دروغ نيست علاوه بر آنکه اگر دروغ هم باشد چون مصلحت آميز است جائز است و قبيح نيست بلکه حسن است اگر چه گوينده پيغمبر باشد خصوص در اين مقامات که معلوم است قصد اخبار ندارد چون هيچ کس چنين نسبتى را بجماد نميدهد لذا آنها هم نگفتند چرا چنين نسبت ناروائى را بخداى بزرگ ما دادى بلکه مراجعه بعقول خود نمودند و فهميدند کار ناشايسته‌ئى مينمايند و گفتند با يکديگر همانا شما خودتان ظلم بخودتان نموديد که بعبادت بتها پرداختيد و به ابراهيم که عبادت خداى ناديده را مينمايد و شما نسبت ظلم باو داديد ولى تعصّب و نفس امّاره نگذاشت آنها مطيع عقولشان شوند و يکباره از عقيده حقّى که پيدا کرده بودند سرنگون بباطل شدند و از استقامت به اعوجاج روى نمودند مانند کسيکه سرش بجاى پا و پايش بجاى سرش برگردد و ممکن است از شدّت خجلت و حيرت و سر بزيرى باين صورت درآمده باشند در هر حال در اين حال بحضرت ابراهيم گفتند تو ميدانستى که بتها شعور ندارند و سخن نميگويند چرا بما گفتى از آنها بپرسيم و حجّت آنحضرت بر آنها تمام شد چون خودشان اقرار به بى‌شعورى آنها نمودند حال ملاحظه کنيد اگر حضرت ابراهيم آن نسبت را به بت بزرگ نداده بود ممکن بود چنين اقرارى از آنها بگيرد کسانيکه در طريق استنطاق وارد شده‌اند ميدانند که ممکن نبود لذا ميدان محاجّه براى
جلد 3 صفحه 562
حضرت ابراهيم بعد از اين اقرار مفتوح گشت و با کمال شهامت و شجاعت يکتنه در مقابل نمرود و نمروديان فرمود آيا پرستش ميکنيد غير از خداوند يگانه جماداتى را که نفع و ضررى بهيچ وجه نميتوانند بشما برسانند افّ و تف بر شما و دينتان و خدايانتان آيا عقل و شعور نداريد و تعقّل و تفکّر در کار خودتان نمى‌نمائيد که چه عمل بى‌جاى ناروائى مينمائيد و افّ کلمه‌ئى است که عرب در مقام انزجار و تنفّر از چيزى ميگويد چنانچه در عجم هم معمول است و چون از محاجّه عاجز شدند چنانچه رسم جهّال است در مقام معارضه بر آمدند و گفتند بسوزانيد او را و يارى کنيد خدايان خودتان را بانتقام کشيدن از شکننده آنها اگر مرد کاريد و گفته‌اند نمرود که پادشاه مقتدر آنها بود آنحضرت را حبس نمود و تا چهل روز مردم هيزم جمع ميکردند در ميدان وسيعى خارج شهر و روغن زيادى هم روى هيزم‌ها ريختند و باين اعمال تبرّک و تقرّب به بتها ميجستند و آتش زدند و بطورى مشتعل شد که پرنده‌ها در اطراف آن نميتوانستند پرواز کنند و ميسوختند و روايت شده که نمرود وقتى که ميخواست حضرت ابراهيم را در آتش بيندازد در قصر خود نشسته و تماشا ميکرد و مردم از شدّت حرارت نميتوانستند نزديک آتش بروند پس شيطان براى آنها منجنيق را ترتيب داد و آنحضرت را باين وسيله در آتش انداختند و زمين بدرگاه خدا ناليد که کسى جز ابراهيم عليه السّلام بر پشت من نيست که عبادت تو را نمايد و او را ميسوزانند و ملائکه عرضه داشتند پروردگارا اين خليل تو ابراهيم عليه السّلام است که ميسوزد و جبرئيل عرض کرد خدايا در زمين کسى نيست که عبادت کند تو را جز ابراهيم عليه السّلام که خليل تو است و مسلّط نمودى بر او دشمنش را که بسوزاند او را خدا فرمود ساکت شو اين سخن را کسى ميگويد که مانند تو بنده باشد و بترسد که امر از او فوت شود او بنده من است هر وقت بخواهم نجات ميدهم او را و اگر بخواند اجابت ميکنم او را پس خواند حضرت ابراهيم پروردگار خود را بسوره اخلاص يا اللّه يا واحد يا احد يا صمد يا من لم يلد و لم يولد و لم يکن له کفؤا احد نجّنى من النّار برحمتک و اين وقتى بود که او را در منجنيق نشانده بودند پس ملاقات نمود جبرئيل با او در هوا و بعد از سلام عرضه داشت بآنحضرت که آيا حاجتى دارى فرمود امّا بتو خير ولى بپروردگارم بلى و انگشترى باو داد که نوشته
جلد 3 صفحه 563
بود در آن لا اله الا اللّه محمّد رسول اللّه الجأت ظهرى الى اللّه و أسندت امرى الى اللّه و فوّضت امرى الى اللّه پس خداوند بآتش فرمود اى آتش بوده باش سرد پس بلرزه در آمد دندانهاى حضرت ابراهيم از سرما تا خدا فرمود و سلامت بر ابراهيم که جبرئيل فرود آمد و با او در آتش نشست و مشغول صحبت شدند و نمرود نگاه ميکرد بحضرت ابراهيم ديد در باغ سبزى وسط آتش با پير مردى نشسته صحبت مى‌کند گفت کسى که بخواهد خدائى براى خود اختيار کند بايد مانند خداى ابراهيم باشد و حضرت لوط باو ايمان آورد و بحکم نمرود بشام هجرت نمودند و در احتجاج از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود که حضرت ابراهيم عليه السّلام وقتى در آتش افتاد عرضه داشت بار الها ميخواهم از تو بحقّ محمد و آل محمد که نجات دهى مرا از آتش پس خداوند آتش را براى او سرد و سلامت فرمود و آنها خواستند در باره حضرت ابراهيم تدبير و حيله‌ئى نمايند که ببدترين عقوبت انتقام بتها را از او کشيده باشند ولى خداوند مکر آنها را باطل فرمود و زيانکارترين زيانکاران شدند چون بطلان عقيده و طريقه آنها بر عالميان ظاهر گرديد و مورد ملامت خلق و مستحق عقوبت حق شدند و نام نامى و اسم گرامى حضرت ابراهيم در عالم بخوبى و بزرگى مشهور گرديد و تا انقراض دنيا باقى و برقرار خواهد بود و گفته‌اند سنّ مبارک آنحضرت در آنوقت شانزده سال بود ..