تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قالَ بَلْ فَعَلَهُ کَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ کانُوا يَنْطِقُونَ (63)
جلد 8 - صفحه 409
قالَ بَلْ فَعَلَهُ کَبِيرُهُمْ هذا: گفت ابراهيم بلکه بجا آورده آن را بت بزرگشان. فَسْئَلُوهُمْ إِنْ کانُوا يَنْطِقُونَ: پس سؤال کنيد اگر باشند سخن گويندگان.
تنبيه: بيان آيه شريفه به چند وجه است:
1- قوله «بل فعله کبيرهم» مقيد است به «ان کانوا ينطقون» تقدير آنکه «بل فعله کبيرهم ان نطقوا فاسئلوهم» چون تعليق کلام به شرط محالى است، موجب کذب نباشد، مثل کسى که گويد: «فلان صادق فيما يقول ان لم يکن فوقنا سماء» و نيز در قضيه شرطيه طرفين آن لازم نيست محقق باشد، پس معنى آنکه: بت بزرگ آنها را شکسته اگر به سخن آيند و جواب دهند، لکن نطق آنها محال است، پس شکستن بت بزرگ محال است؛ زيرا تعليق امرى بر محال، محال باشد و طلب سؤال نيز مشروط بر نطق آنها بوده، پس قبيح نباشد و غرض اين کلام توبيخ و سرزنش ايشان به عبادت موجودى که قادر بر انجام عملى نباشد و قوه نطق و ساير حواس از او مسلوب باشد.
2- حضرت صادق عليه السلام در اين آيه شريفه فرمود: قسم به خدا بجا نياورد آن را بت بزرگ، و ابراهيم عليه السلام دروغ نگفت. عرض شد: پس چگونه بوده آن؟ فرمود: ابراهيم عليه السلام گفت بت بزرگ اين کار را نموده اگر نطق کند، و اگر نطق نکند پس بجا نياورده کارى را «1».
3- فرمايش سيد مرتضى (رحمه اللّه) خلاصه آنکه خبر مشروط است، زيرا فرموده «ان کانوا ينطقون» و معلوم است که نطق اجسام محال، پس تعليق به فعل محال، محال است. يعنى اگر اين اجسام نطق کنند، شکسته‌اند؛ زيرا هر که نطق کند تواند فعلى را بجا آورد، و به محال بودن نطق، محال بودن صدور فعل ثابت آيد. و به اثبات اين هر دو، هر آينه تحقق يابد سزاوار نبودن آنها به الهيت و معبوديت، و هر که عبادت کند آنها را، ضال و مضل خواهد بود «2».
«1» نور الثقلين، ج 3، ص 434- 433، روايت 84.
«2» تنزيه الانبياء، سيّد مرتضى، صفحه 23.
جلد 8 - صفحه 410
4- اين کلام اگرچه به حسب ظاهر خبر باشد، اما مراد الزام حجت است بر ايشان، کأنه خليل عليه السلام فرمود: شما انکار نمى‌کنيد اگر بت بزرگ کرده باشد، زيرا اين اصنام اگر خدا هستند چنانکه زعم شما باشد پس فعل را بت بزرگ آنها نموده زيرا غير خدا قادر نيست که خدا منهدم سازد. و بيان الزامى گاهى به صورت استفهام، گاهى به لفظ امر و گاهى به لفظ خبر باشد و الزام به هر يک از سه وجه ابلغ از تصريح است. وجوه ديگر نيز ذکر شده، بيان آن موجب تطويل است.