اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ داوُدَ وَ سُلَيمان‌َ إِذ يَحکُمان‌ِ فِي الحَرث‌ِ إِذ نَفَشَت فِيه‌ِ غَنَم‌ُ القَوم‌ِ وَ کُنّا لِحُکمِهِم شاهِدِين‌َ (78) فَفَهَّمناها سُلَيمان‌َ وَ کُلاًّ آتَينا حُکماً وَ عِلماً وَ سَخَّرنا مَع‌َ داوُدَ الجِبال‌َ يُسَبِّحن‌َ وَ الطَّيرَ وَ کُنّا فاعِلِين‌َ (79)
و داود و سليمان زماني که حکم نمودند در مزرعه که شبانه گوسفندان قوم حمله کردند بر زراعت‌هاي مزرعه و فاسد کردند آنها را، و بوديم ما براي حکم آنها از شاهدين، پس فهمانيديم مزارع را سليمان را و هر دو را داديم حکم و علم را.
اينکه آيه شريفه از مشکلات آيات است حتي در اخبار بسياري از ائمه اطهار سؤال از تفسير آن کرده‌اند، و تو هم کرده‌اند که حکم حضرت داود مخالف و منافي با حکم حضرت سليمان بوده، و ائمه عليهم السلام جواب شبهه آنها را بيان فرموده‌اند.
و توضيح کلام مستفاد از مجموع اخبار اينکه است که صاحب مزرعه با صاحب اغنام منازعه داشتند که شبانه گوسفندان حمله به مزرعه کردند و زرع آن را از بين بردند. آيا صاحب اغنام ضامن است و ضمانش چه نحوه است!- بر طبق شرايع
جلد 13 - صفحه 219
سابقه نظر به اينکه حفظ زراعت در روز در عهده صاحب زرع است، و حفظ اغنام در شب در عهده صاحب اغنام است. و چون شب بوده به قرينه کلمه نفشت لذا صاحب اغنام ضامن است، و ضمان او اگر زرع بکلي از بين رفته اغنام را بايد به صاحب زرع بدهد چنانچه داود حکم فرمود و مسأله را ارجاع فرمود به سليمان براي اينکه بدانند سليمان هم داراي مقام نبوت و وصايت هست که گفتند: قبل از بلوغ به مقام رسالت رسيد مثل عيسي و يحيي، و مثل حضرت جواد و حضرت هادي و حضرت بقية اللّه (عج) که قبل از بلوغ به مسند امامت نائل شدند، و حضرت سليمان هم مخالف حضرت داود حکم نفرمود بلکه توضيح او را فرمود به اصطلاح تقييد بعد از اطلاق بوده که اگر زرع بکلي از ريشه کنده شده که ديگر نمي‌رويد بايد اغنام را به او بدهد، و اگر فقط سبز آن را که روئيده شده اغنام خورده‌اند آنچه در شکم اغنام است از بچه و شير آنها. اينکه تفصيل در مقابل اجمال، و تقييد در مقابل اطلاق است و هر دو بر حسب احکام شرعيه شرايع قبل صحيح و بجا بوده.
لکن در شريعت اسلام ضمان در اينکه نوع موارد قيمي است بايد زرع را در موقع سبز بودن قيمت کنند و در حال فساد هم قيمت کنند تفاوت قيمت را ضامن است اگر تقصير با صاحب اغنام باشد، و اگر تقصير و کوتاهي نکرده ضماني نيست. پس از اينکه توضيح در مقام تفسير بر آئيم.
(وَ داوُدَ وَ سُلَيمان‌َ) عطف به انبياء سابق.
(إِذ يَحکُمان‌ِ فِي الحَرث‌ِ): حرث کشتزار است، و مراد از يحکمان حکم حضرت داود که بطور مطلق بوده که اغنام را بايد به صاحب حرث بدهد، و حکم سليمان بود که تفصيل داد پس از ارجاع داود به سليمان.
(إِذ نَفَشَت فِيه‌ِ): يعني شبانه در آن حرث آمدند.
(غَنَم‌ُ القَوم‌ِ): گوسفندان قوم و زرع او را خوردند.
جلد 13 - صفحه 220
(وَ کُنّا لِحُکمِهِم شاهِدِين‌َ): ذکر جمع در ضمير هم با اينکه که داود و سليمان دو نفر بودند بعضي گفتند: اقل جمع دو است مثل: «فَإِن کان‌َ لَه‌ُ إِخوَةٌ» نساء آيه 12. که شامل دو برادر مي‌شود. لکن مراد جمع بين حاکم و محکوم له و محکوم عليه است و خداوند بر همه چيز شاهد و ناظر و خبير و بصير و عليم است.
(فَفَهَّمناها سُلَيمان‌َ): که بيان تفصيل در مسأله فرمود و توضيح فرمايش داود که بطور مجمل بود.
(وَ کُلًّا آتَينا حُکماً وَ عِلماً): هر دو بحکم الهي و وحي پروردگار و دستور الهي بود.
وَ سَخَّرنا مَع‌َ داوُدَ الجِبال‌َ يُسَبِّحن‌َ وَ الطَّيرَ وَ کُنّا فاعِلِين‌َ و مسخر کرديم با داود کوه‌ها را که تسبيح مي‌کردند و پرنده‌ها را، و بوديم ما قادر و توانا بر اينکه امور.
(وَ سَخَّرنا مَع‌َ داوُدَ الجِبال‌َ): مکرر گفته‌ايم که در آيات بسيار و اخبار اهل بيت دارد و استفاده مي‌شود که تمام موجودات از جمادات و نباتات و حيوانات و خورشيد و ماه و ستارگان و آسمان و زمين داراي عقل و شعور و معرفت هستند و تسبيح و تمجيد و سجده و عبادت دارند: «وَ إِن مِن شَي‌ءٍ إِلّا يُسَبِّح‌ُ بِحَمدِه‌ِ وَ لکِن لا تَفقَهُون‌َ تَسبِيحَهُم» اسراء آيه 46. «وَ النَّجم‌ُ وَ الشَّجَرُ يَسجُدان‌ِ» الرحمن آيه 5 «أَ لَم تَرَ أَن‌َّ اللّه‌َ يُسَبِّح‌ُ لَه‌ُ مَن فِي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ وَ الطَّيرُ صَافّات‌ٍ کُل‌ٌّ قَد عَلِم‌َ صَلاتَه‌ُ وَ تَسبِيحَه‌ُ» نور آيه 41 «يُسَبِّح‌ُ لَه‌ُ ما فِي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ». حشر آيه 24 يُسَبِّح‌ُ لِلّه‌ِ ما فِي السَّماوات‌ِ وَ ما فِي الأَرض‌ِ» جمعه آيه 1. «سَبَّح‌َ لِلّه‌ِ ما فِي السَّماوات‌ِ وَ ما فِي الأَرض‌ِ» صف آيه 1. الي غير ذلک از آيات. سنگ ريزه در کف مبارک رسول
جلد 13 - صفحه 221
و سوسمار شهادت به توحيد و رسالت دادند، مورچه در سوره نمل و هدهد در مورد سليمان.
«قالَت نَملَةٌ يا أَيُّهَا النَّمل‌ُ ادخُلُوا مَساکِنَکُم ... الايه» و هدهد گفت:
«إِنِّي وَجَدت‌ُ امرَأَةً تَملِکُهُم ... الايه» و غير اينها. و با اينکه تصريحات جاي تأويل و ترديد نيست فقط معجزه حضرت داود اينکه بود که صداي جبال و طيور را مي‌شنيدند که با داود تسبيح مي‌کنند و همين است معناي تسخير.
(يُسَبِّحن‌َ وَ الطَّيرَ وَ کُنّا فاعِلِين‌َ): فعل الهي آن است که چنين معجزه‌اي به داود عنايت فرمود.