تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لا إِلهَ إِلاَّ أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّي کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ (87)
وَ ذَا النُّونِ: و ياد بياور اى پيغمبر صاحب ماهى را که يونس بن متى باشد.
«1» سفينة البحار، ج 2، ص 485 به نقل از قصص الانبياء، و بجاى غدديا، «عويديا» آمده است.
جلد 8 - صفحه 431
إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً: زمانى که برفت خشمناک بر قوم به جهت اصرار ايشان بر کفران و عصيان بعد از آنکه مدت بسيارى آنها را دعوت نمود ايمان نياوردند، وعده عذاب به ايشان داده و خارج شد.
در تفسير برهان- خلاصه روايت عياشى از حضرت صادق عليه السلام:
يونس بن متى در سن سى سالگى مبعوث، و سى و سه سال قوم را به توحيد دعوت نمود، و مشقات ناهموار را متحمل شد. ايمان نياوردند مگر دو نفر: يکى روبيل که از خانه نبوت بود، و ديگر تنوخا عابد زاهد. حضرت ديد قوم مطيع نشوند، به درگاه الهى شکايت نمود که مدتى است دعوت به ايمان نمايم قبول نکنند، و جز تکذيب و استخفاف چيزى نديدم، عذاب بر آنها نازل فرما.
خطاب شد: سبقت دارد رحمت من بر غضب من، اطفال را به گناه بزرگان عذاب نکنم. نوح عليه السلام مدت مديد بر آزار قوم صبر نمود، بعد از اتمام حجت دعاى او را مستجاب نمودم. يونس عليه السلام عرض کرد: من به سبب نافرمانى تو نفرين کنم. خطاب شد: تقدير و تدبير من، غير علم تو باشد، دعاى تو را در انزال عذاب مستجاب نمودم، روز چهارشنبه وسط ماه بعد از طلوع آفتاب اعلام کن ايشان را. خبر داد، او را تکذيب، و به عنف از شهر بيرون نمودند «1».
خلاصه چون بيرون آمد به حالت خشمناک بر قوم، فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ:
پس گمان برد، يعنى از او فعل کسى صادر شد که گمان مى‌برد آنکه تنگ نسازيم بر او هرگز راه را، يا گمان برد يونس که ما تضييق و تشديد نکنيم بر او تکليف را.
قصص الانبياء- از حضرت صادق عليه السلام فرمود: خارج شد يونس عليه السلام در حالت غضبناک بر قوم، چون ديد معاصى ايشان را، تا سوار کشتى شد با قومى در دريا. ماهى بزرگ متعرض آنها شد براى غرق، پس سه مرتبه قرعه زدند آن جماعت، يونس عليه السلام گفت: مرا قصد دارد بياندازيد.
«1» حياة القلوب، علامه مجلسى، چاپ جاويدان، ج 1، ص 462- 459، باب 30، حديثى به همين مضمون با تفصيل بيشتر به سند معتبر از امام محمد باقر عليه السلام آورده است.
جلد 8 - صفحه 432
چون او را گرفت، خداوند وحى فرمود: او را رزق تو قرار ندادم، نخور گوشت او را، پس گردش مى‌نمود در دريا «1».
تبصره- در بحار الانوار: از جمله سؤالات يهودى از حضرت امير المؤمنين عليه السلام آنکه: زندانى که گردش نمود اقطار زمين را با صاحبش؟
فرمود: آن ماهى بود که يونس عليه السلام محبوس شد در شکم او، پس داخل شد در بحر قلزم، و از آن به بحر مصر، و از آن به بحر طبرستان، بعد به دجله غورا، بعد به زير زمين، تا رسيد به قارون که در زمان حضرت موسى عليه السلام هلاک شد، و هر روز به قامت شخصى فرو مى‌رود.
حضرت يونس عليه السلام در شکم ماهى، تسبيح الهى و استغفار مى‌نمود.
شنيد صوت او (قارون) را. به ملک موکل خود گفت: کلام آدمى شنوم. خدا وحى فرمود به ملک، مهلت ده او را. پس قارون پرسيد: کيستى؟ گفت: يونس بن متى. پرسيد: شديد الغضب موسى بن عمران چه شد؟ گفت: هيهات وفات نمود. گفت: رءوف الرحيم هارون چه شد؟ گفت: وفات کرد. پرسيد کلثوم دختر عمران چه شد؟ يونس گفت: هيهات باقى نمانده احدى از آل عمران.
قارون گفت: «وا اسفاه على ال عمران» خداى تعالى بدين سبب امر فرمود به ملک موکل که عذاب دنيا را از او برداشت «2».
حضرت يونس عليه السلام چون اين را ديد: فَنادى فِي الظُّلُماتِ: پس ندا نمود در تاريکيهاى شکم ماهى و دريا و شب. أَنْ لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّي کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ: اينکه نيست هيچ معبودى مستحق پرستش مگر تو، تسبيح و تقديس مى‌کنيم تو را تسبيح و تنزيه کردنى از نقص و عجز، بدرستى که بودم از ستمکاران بر نفس خود که به مهاجرت مبادرت نمودم، يعنى به جهت ترک اولى که آن توقف ميان قوم بود تا اذن تو به خروج من صادر شود، از ثواب آن محروم شدم، و به جهت اين تقصير و ترک ندب، نقص ثواب خود نمودم. از
«1» همان کتاب، ص 458.
«2» همان کتاب، باب 30، ص 457- 456؛ و فصل 7 از باب 13، ص 267.
جلد 8 - صفحه 433
جبائى نقل است که درآوردن يونس عليه السلام در شکم ماهى، نه بر وجه عقوبت بود از جانب خدا، بلکه بر وجه تأديب بود بر ترک اولى.
تنبيه: برهان عقلى حاکم است به آنکه: رسولان تبليغات فرامين الهيه بايد معصوم از خطا و گناه باشند، تا اطمينان به کلمات آنها حاصل آيد، زيرا با احتمال صدور خطا و لغزش، سلب اعتبار و وثوق به آنان، و موجب نقض غرض خواهد بود. پس از ثبوت اين مقدمه عقليه، اعتراف به گناه و ظلم از انبياى عظام، مؤول مى‌باشد، زيرا ظلم معانى متعدد دارد: 1- گذاردن چيزى است در غير محل خود. 2- عدول از راه. 3- کم کردن چيزى. 4- ستم نمودن.
5- در فعل مکروه و ترک مستحب صادق است که فعل را در غير محل مناسب خود قرار داده و عدول از پروردگار نموده و ثواب خود را کم کرده و ستم بر خود نموده که خود را از ثواب محروم کرده.
تتمه: خلاصه فرمايش سيد مرتضى (رحمه اللّه) در تنزيه الانبياء آنکه:
کسى که گمان نمايد يونس عليه السلام بيرون رفت به حالت غضبناک بر پروردگار خود به جهت نازل نکردن عذاب، هر آينه خارج شده از حد به سبب افترا و سوء ظن به انبياء. و کسى غضبناک بر پروردگار نشود مگر آنکه دشمن و جاهل باشد به حکمت الهيه، و اين نسبت سزاوار نيست به مؤمنين، چه برسد به انبياء مرسلين. و اقبح از اين قول سخن کسانى که گفته‌اند: يونس گمان نمود که پروردگار قدرت ندارد بر او. نعوذ باللّه. اما غضب او بر قومش بوده به سبب بقاى بر تکذيب و اصرار بر کفر و نااميدى از توبه آنها و ظلم اطلاق شود به نقص ثواب، و کسى که ترک مندوبى نمايد و حال آنکه اگر بجا مى‌آورد مستحق ثواب بود، جايز است اينکه گفته شود: ظلم به نفس خود نموده، و ايضا اعتراف به ظلم، غايت در خضوع و خشوع مى‌باشد «1».
«1» تنزيه الانبياء، ص 99، باب تنزيه يونس (ع) عن المعصية.
جلد 8 - صفحه 434