اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ ذَا النُّون‌ِ إِذ ذَهَب‌َ مُغاضِباً فَظَن‌َّ أَن لَن نَقدِرَ عَلَيه‌ِ فَنادي فِي الظُّلُمات‌ِ أَن لا إِله‌َ إِلاّ أَنت‌َ سُبحانَک‌َ إِنِّي کُنت‌ُ مِن‌َ الظّالِمِين‌َ (87)
و ياد کن در کتاب صاحب ماهي را زماني که از ميان قوم بيرون رفت و يقين پيدا کرد که ما بر او تنگ نمي‌گيريم، پس ندا کرد و خواند در ظلمات،
جلد 13 - صفحه 231
ظلمت شب، و ظلمت دريا، و ظلمت بطن حوت:
اينکه که نيست الهي مگر تو پروردگارا منزّهي از کلّيه عيوب و نواقص محققا من بودم از ظلم کننده‌گان.
(وَ ذَا النُّون‌ِ): يونس إبن متّي است، و نون اسم حوت و ماهي است و شرح حالش را خداوند در سوره و الصّافّات بيان مي‌فرمايد:
«وَ إِن‌َّ يُونُس‌َ لَمِن‌َ المُرسَلِين‌َ إِذ أَبَق‌َ إِلَي الفُلک‌ِ المَشحُون‌ِ فَساهَم‌َ فَکان‌َ مِن‌َ المُدحَضِين‌َ فَالتَقَمَه‌ُ الحُوت‌ُ وَ هُوَ مُلِيم‌ٌ فَنَبَذناه‌ُ بِالعَراءِ وَ هُوَ سَقِيم‌ٌ وَ أَنبَتنا عَلَيه‌ِ شَجَرَةً مِن يَقطِين‌ٍ وَ أَرسَلناه‌ُ إِلي مِائَةِ أَلف‌ٍ أَو يَزِيدُون‌َ فَآمَنُوا فَمَتَّعناهُم إِلي حِين‌ٍ» آيه 139 الي 148 ده آيه.
و در سوره يونس مي‌فرمايد: «فَلَو لا کانَت قَريَةٌ آمَنَت فَنَفَعَها إِيمانُها إِلّا قَوم‌َ يُونُس‌َ لَمّا آمَنُوا کَشَفنا عَنهُم عَذاب‌َ الخِزي‌ِ فِي الحَياةِ الدُّنيا وَ مَتَّعناهُم إِلي حِين‌ٍ» آيه 98.
و شرح حال يونس طبق حديثي که از علي بن ابراهيم از پدرش از إبن ابي عمير از جميل از حضرت صادق عليه السلام روايت کرده، و حديث بسيار مفصل است خلاصه آن با توضيح مختصري اينکه که:
حضرت يونس مدّتي در ميان قوم دعوت فرمود و ايمان نياوردند فقط دو نفر به او ايمان آوردند يکي مليخا بود و ديگر روبيل، يکي عابد بود و ديگري عالم و چون يونس مأيوس شد از ايمان قوم در حق آنها نفرين کرد، بر حسب تقاضاي عابد و خداوند وعده فرمود که در فلان سال در فلان ماه در فلان روز عذاب نازل مي‌کنم و نفرمود که آنها را به عذاب هلاک مي‌کنم، حضرت يونس خبر داد قوم را و چون بايد مؤمنين قبل از نزول عذاب از ميان قوم خارج شوند چنانچه انبياء سلف خارج مي‌شدند.
حضرت يونس با عابد از ميان قوم خارج شد ولي هنوز امر به خروج نيامده
جلد 13 - صفحه 232
بود که مفاد:
(وَ ذَا النُّون‌ِ إِذ ذَهَب‌َ مُغاضِباً) است، و نون اسم حوت يعني صاحب ماهي و غضب يونس از قوم بود که ايمان نياوردند.
(فَظَن‌َّ أَن لَن نَقدِرَ عَلَيه‌ِ): و ظن‌ّ در اينجا بمعني يقين است، و قدر بمعني تضييق است نه بمعني قدرت. زيرا بمعني قدرت کفر است يعني يقين داشت که ما بر او تنگ نمي‌گيريم و مسئوليتي در خروج ندارد و الّا مسلّما اگر احتمال مسئوليت مي‌داد خارج نمي‌شد و تقدير بمعني ضيق در قرآن داريم چنانچه مي‌فرمايد:
«اللّه‌ُ يَبسُطُ الرِّزق‌َ لِمَن يَشاءُ وَ يَقدِرُ» رعد آيه 26. و نيز مي‌فرمايد: «وَ أَمّا إِذا مَا ابتَلاه‌ُ فَقَدَرَ عَلَيه‌ِ رِزقَه‌ُ» فجر آيه 16. و چون خارج شد با عابد رسيدند به دريا کشتي عازم حرکت بود و مشحون از جمعيّت که مي‌فرمايد: «إِذ أَبَق‌َ إِلَي الفُلک‌ِ المَشحُون‌ِ» تقاضا کرد که او را سوار کنند، رفت در کشتي و چون در وسط دريا رسيد حوت که به زبان ما نهنگ مي‌ناميم آمد مقابل کشتي دهن باز کرد به طرفي که يونس نشسته بود يونس به طرف ديگر نشست حوت هم آمد به آن طرف کشتيبان گفت:
يک نفر آبق (فراري) در کشتي است بايد او را در دهن ماهي انداخت و الّا کشتي بر مي‌گردد و تمام هلاک مي‌شوند. حضرت يونس فرمود:
آن يک نفر من هستم اهل کشتي قبول نکردند چون آثار صلاح در او ديدند، بنا بر اينکه شد که قرعه زنند سه مرتبه قرعه زدند بنام يونس در آمد خود را انداخت يا او را انداختند در دهان نهنگ، خطاب رسيد به ماهي که ما او را طعمه تو قرار نداديم بايد او را نگاهداري کني.
(فَنادي فِي الظُّلُمات‌ِ): سه ظلمت بود ظلمت شب، ظلمت دريا، ظلمت شکم ماهي.
(أَن لا إِله‌َ إِلّا أَنت‌َ سُبحانَک‌َ إِنِّي کُنت‌ُ مِن‌َ الظّالِمِين‌َ): که معروف به ذکر
جلد 13 - صفحه 233
يونسيّه است و هر که بگويد از هر غم‌ّ و همّي که دارد نجات پيدا مي‌کند.