اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يا أَيُّهَا النّاس‌ُ إِن کُنتُم فِي رَيب‌ٍ مِن‌َ البَعث‌ِ فَإِنّا خَلَقناکُم مِن تُراب‌ٍ ثُم‌َّ مِن نُطفَةٍ ثُم‌َّ مِن عَلَقَةٍ ثُم‌َّ مِن مُضغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَ غَيرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَيِّن‌َ لَکُم وَ نُقِرُّ فِي الأَرحام‌ِ ما نَشاءُ إِلي أَجَل‌ٍ مُسَمًّي ثُم‌َّ نُخرِجُکُم طِفلاً ثُم‌َّ لِتَبلُغُوا أَشُدَّکُم وَ مِنکُم مَن يُتَوَفّي وَ مِنکُم مَن يُرَدُّ إِلي أَرذَل‌ِ العُمُرِ لِکَيلا يَعلَم‌َ مِن بَعدِ عِلم‌ٍ شَيئاً وَ تَرَي الأَرض‌َ هامِدَةً فَإِذا أَنزَلنا عَلَيهَا الماءَ اهتَزَّت وَ رَبَت وَ أَنبَتَت مِن کُل‌ِّ زَوج‌ٍ بَهِيج‌ٍ «5»
اي گروه ناس اگر شما در شک‌ّ و شبهه و ريب هستيد در أمر بعث و نشور پس بدرستي که ما شما را خلق کرديم اوّلا از خاک، سپس از نطفه، سپس از علقه يک قطعه خون، سپس از مضغه گوشت جويده مخلقه صورت بندي تامّه و غير مخلقه ناقصه تا اينکه مبين شود بر شما قدرت ما و قرار دهيم در رحم آنچه را که بخواهيم تا زمان معين، سپس از أرحام أمّهات بيرون آورديم شما را طفل رضيع که هيچگونه قدرتي نداشتيد، پس از آن شما را به حدّ رشد و بلوغ و جواني رسانديم با کمال قدرت و توانايي و بعضي از شما را در حال جواني وفات عارض شد، و بعضي را بسن‌ّ پيري که أرذل عمر باشد رسانديم تا اندازه‌اي که علم و شعور و ادراک خود را از دست داديد، و مي‌بيني زمين را ساده و خشک پس نازل فرموديم آب را بتوسّط باران پس زمين زنده شد و گياه از او خارج شد، و اشجار و نباتات بحدّ کمال رسيد و از آنها حبوبات و فواکه بسيار زيبا و خوش طعم و خوش منظر از هر صنفي.
اينکه آيه شريفه در مقام اثبات معاد است به ادله حسّيّه که قابل هيچگونه انکار و شبهه نباشد. زيرا ادله معاد بسيار است ادله عقليّه و ادله شرعيه داريم لکن ممکن است که ادلّه عقليّه را ردّ کنند که ما تعقل نمي‌کنيم و ادلّه شرعيّه را قبول نداريم ولي حس‌ّ را نمي‌توان انکار کرد لذا مي‌فرمايد:
(يا أَيُّهَا النّاس‌ُ إِن کُنتُم فِي رَيب‌ٍ مِن‌َ البَعث‌ِ): ريب شک‌ّ ضعيف است در موردي که جاي شک‌ّ و شبهه نباشد، نظر کنيد بحال خود و تطوّراتي که بر شما روي
جلد 13 - صفحه 267
داده، و قدرت نمايي که خداوند در مورد شما فرموده که أوّلا (فَإِنّا خَلَقناکُم مِن تُراب‌ٍ): که آدم پدر بزرگ شما را و حوّا مادر بزرگ شما را از خاک که يک جمادي بيش نبود خلق فرمود، و طينت شما را از علّيّين يا از سجّين گرفته و اينکه حبوبات و فواکه از خاک بيرون آمده نطفه شما را خلق فرموده در صلب آباء و ارحام امّهات که اصل تمام شما از خاک است.
(ثُم‌َّ مِن نُطفَةٍ): که نطفه پدر و مادر را مخلوط و ممزوج نمود در رحم مادر که مي‌فرمايد: «إِنّا خَلَقنَا الإِنسان‌َ مِن نُطفَةٍ أَمشاج‌ٍ» دهر آيه 2.
(ثُم‌َّ مِن عَلَقَةٍ): که خون بسته است.
(ثُم‌َّ مِن مُضغَةٍ): که گوشت جويده است.
(مُخَلَّقَةٍ وَ غَيرِ مُخَلَّقَةٍ): بعضي را در همان حال مضغه سقط مي‌فرمايد و بعضي را صورت انسانيّت مي‌دهد.
(لِنُبَيِّن‌َ لَکُم): بر اينکه انقلاب صور.
(وَ نُقِرُّ فِي الأَرحام‌ِ ما نَشاءُ): مدّتي در رحم منزلگاه شما قرار داديم.
(إِلي أَجَل‌ٍ مُسَمًّي) أقل آن شش ماه و أکثر يک سال و نوعا نه ماه.
(ثُم‌َّ نُخرِجُکُم طِفلًا): و روز بروز رشد و قوّت به شما داديم.
(ثُم‌َّ لِتَبلُغُوا أَشُدَّکُم): در کمال رشد و قوّت و عقل و شعور رسيديد.
(وَ مِنکُم مَن يُتَوَفّي): در همان حال کمال حدود چهل سالگي.
(وَ مِنکُم مَن يُرَدُّ إِلي أَرذَل‌ِ العُمُرِ) که از شصت ببالا روز بروز در ضعف و تنزّلات جسماني و روحاني سير مي‌کنيد، و از حضرت صادق (ع) است فرمود:
«أرذل العمر مائة سنة».
(لِکَيلا يَعلَم‌َ مِن بَعدِ عِلم‌ٍ شَيئاً): فراموشي زيادي پيدا مي‌کند، دانستني‌ها را از دست مي‌دهد، اشتباهاتي مي‌کند عقلش ضعيف مي‌شود، ادراکاتش کم مي‌شود، چشم نمي‌بيند گوش نمي‌شنود، زبان تکلّم نمي‌کند، دست قوّت حرکت ندارد،
جلد 13 - صفحه 268
پا از سير مي‌افتد، امراض باو متوجّه مي‌شود. لکن بعضي عقل و شعور آنها کاملتر مي‌گردد.
خداوندي که اينکه تبدّلات مادّي و معنوي و صورت نوعيّه و جنسيّه را قدرت فرمايي کرده قدرت ندارد که از خاک و استخوانهاي پوسيده دو مرتبه شما را زنده کند! اينکه نسبت بحال خود شماها.
دليل ديگر: نظر به زمين کنيد چگونه زنده مي‌شود مرده شما هم دو مرتبه زنده مي‌شود.
(وَ تَرَي الأَرض‌َ هامِدَةً) ساده و خشک و مرده.
(فَإِذا أَنزَلنا عَلَيهَا الماءَ): که بمنزله نطفه در رحم زمين باران قرار مي‌گيرد و از اينکه آب و خاک.
(اهتَزَّت): زمين به حرکت مي‌آيد و تکان مي‌خورد و حمل پيدا مي‌کند.
(وَ رَبَت وَ أَنبَتَت): مثل طفلي که از رحم خارج شود.
(مِن کُل‌ِّ زَوج‌ٍ بَهِيج‌ٍ): بحدّ رشد و کمال مي‌رسد هر صنفي بنحو مخصوصي بعضي به گلها و رياحين، بعضي حبوب، بعضي فواکه، بعضي ادويه‌جات.