تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
کُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيها وَ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ «22»
کُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها»: هر زمانى خواهند کفار، آنکه بيرون آيند از آن آتش، مِنْ غَمٍ: از جهت بسيارى غم و غصه و زيادى همّ و اندوه. يا هر وقت که اراده کنند بيرون آيند از غم و الم آن آتش که ايشان را بى‌طاقت نموده باشد، أُعِيدُوا فِيها: باز گردانيده شوند در آن، يعنى چون به کنار و به خروج نزديک شوند زبانيه با گرزها به سرشان زنند و آنها را باز گردانند. بنا بقولى زبانه آتش آنها را به بالا اندازد ملائکه به مقامع آنها را بر گردانند و به جهنم اندازند، وَ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ: و گويند به ايشان بچشيد عذاب آتش سوزان را که در نهايت سوزندگى است بر سبيل دوام.
على بن ابراهيم قمى- به سند کالصحيح از ابى بصير روايت نموده که گفت: به حضرت صادق عليه السّلام عرض کردم: يابن رسول اللّه مرا بترسان که دلم سنگين شده. حضرت فرمود: مهيا شو براى زندگى دراز، به درستى که جبرئيل آمد به نزد رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله به حالت ترش روى، پيشتر که مى‌آمد خندان بود. حضرت سبب را سؤال فرمود. جبرئيل عرض کرد: امروز دمهائى که بر آتش جهنم مى‌دميدند از دست گذاشتند. فرمود: دمهاى جهنم چيست؟
جبرئيل گفت: حق تعالى امر فرمود هزار سال بر آتش جهنم دميدند تا سفيد شد، پس هزار سال ديگر دميدند تا سرخ شد، پس هزار سال ديگر دميدند تا سياه شد، و اکنون سياه و تاريک باشد، و اگر قطره اى از ضريع که عرق اهل جهنم و چرک و ريم فرجهاى زناکاران و در ديگهاى جهنم جوشيده و به عوض آب به اهل جهنم مى‌خورانند، در آبهاى دنيا بريزند هر آينه جميع اهل دنيا از گند آن بميرند. و اگر يک حلقه از زنجيرى که هفتاد ذرع است و بر گردن جهنميان مى‌گذارند بر دنيا بگذارند، از گرمى آن تمام دنيا بگدازند. و اگر پيراهنى از پيراهنهاى اهل آتش را در ميان آسمان و زمين بياويزند، اهل دنيا از بوى بد آن
جلد 9 - صفحه 37
هلاک شوند. چون جبرئيل اينها را بيان فرمود، حضرت و جبرئيل هر دو به گريه در آمدند. پس ملکى نازل که حق تعالى سلام مى‌رساند و مى‌فرمايد: شما را ايمن گردانيدم که مستوجب عذاب من شويد. بعد از آن جبرئيل که مى‌آمد متبسم بود.
پس حضرت صادق عليه السّلام فرمود: در آن روز اهل جهنم عظمت جهنم و عذاب آن، و اهل بهشت عظمت بهشت و نعيم آن را مى‌دانند. و چون اهل جهنّم را به جهنم اندازند، هفتاد سال سعى کنند تا خود را به بالاى جهنم رسانند، چون به کنار رسند ملائکه گرزها بر سر ايشان زنند تا به قعر جهنم برمى‌گردند؛ اينست فرمايش الهى «کلّما ارادوا ان يخرجوا منها اعيدوا فيها» «1».