تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَ إِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَ الْمَطْلُوبُ (73)
چون خداوند سبحان در آيه سابقه بيان فرمود که مشرکين پرستش نمايند چيزى را که حجتى و علمى به آن ندارند، سپس ذکر فرمايد آنچه را دلالت نمايد بر ابطال معتقدات ايشان و آگاهى ساير مردمان:
يا أَيُّهَا النَّاسُ: اى گروه مردمان از پير و جوان و زن و مرد، ضُرِبَ مَثَلٌ: زده
«1». سوره انفال آيه 2.
«2». سوره انفال آيه 23.
جلد 9 - صفحه 97
شد مثلى. چون «مثلى» در اکثر اوقات داراى نکته عجيبه و دقايق غريبه مى‌باشد جايز است، هر کلامى که حاوى چنين صفت باشد مثل نامند، اگرچه ضرب المثل نباشد، لذا در اين کلام شريف تعبير به مثل گرديده. فَاسْتَمِعُوا لَهُ:
پس بشنويد مر آن «مثل» را به گوش دل. مراد آنست که تدبير نمائيد آنطورى که بايد و شايد، زيرا که صرف شنيدن نفعى و فايده‌اى نخواهد داشت، زيرا حيوان هم کلام آدمى را به گوش بشنود و ابدا در آن تأثيرى ندارد به سبب نداشتن فهم و فکر و عقل، و لکن انسان که داراى قوه دراکه و ناطقه قدسيه و جوهره عقلانيه مى‌باشد بايد شنيدنش از روى تأمل و تفکر و به گوش دل باشد تا در قلب وارد، و آثارش که عبارت از حيات روحانى است در تمام اعضاء و جوارح سارى گردد، و الا شنيدنى که هيچ اثرى بر آن مترتب نگردد با بهائم چه فرق داشت، لذا در آيه شريفه خطاب فرمايد که اى گروه مردمان «مثلى» زده و کلامى بيان شود، پس استماع نمائيد به فکر و تأمل تا حقيقت مکشوف و حق از باطل معلوم گردد.
آن کلام متين و حق مبين اينست که: إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ:
بدرستى که آنانکه مى‌خوانيد و مى‌پرستيد غير از خدا، لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً: هرگز نيافرينند مگس را، وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ: و اگرچه تمام جمع شوند بر آن، زيرا اين اصنام و اوثان که معبودان هستند جماد مى‌باشند، و از جماد صدور فعلى محال خواهد بود؛ و اين محقق است وقتى که بر آفريدن مگس ضعيفى قادر نباشند، چگونه بر خلق بزرگتر و قويتر از آن توانا خواهند بود. وَ إِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً: و اگر بر فرض، بگيرد از ايشان مگس چيزى را و بستاند، لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ:
نتوانند بازستانند آن را از او. حاصل آنکه بتان در ضعف به مرتبه‌اى هستند که نتوانند پشه‌اى را خلق کنند، و در عجز به حدى که اگر پشه چيزى از آنها ستاند نتوانند باز گيرند، در اين صورت چگونه خدا و قابل پرستش باشند.
ضَعُفَ الطَّالِبُ وَ الْمَطْلُوبُ: سست باشد خواستار و خواسته شده.
ابن عباس گويد «طالب» مگس و «مطلوب» بت بزرگ مى‌باشد يا عابد و معبود. و اين مثل براى آن فرمود که مشرکان را عادت آن بود که اصنام را به عسل آلوده و
جلد 9 - صفحه 98
در بر آنها بستندى، مگس بسيار بر آن جمع شدى و عسلها را خوردى. ايشان مى‌آمدند و مى‌گفتند: عسل را خوردى، باز چنين ميکردند.
در کافى شريف- از حضرت صادق عليه السّلام مروى است فرمود:
مشرکين اصنامى را که دور کعبه بودند مشک و عنبر مى‌ماليدند و «يغوث» جلو در کعبه و «يعوق» طرف راست و «نسر» طرف چپ، وقتى داخل مى‌شدند مى‌افتادند به سجده براى يغوث، و صدا نمى‌کردند. پس دور مى‌زدند به طرف يعوق، پس دور مى‌زدند به طرف چپ براى نسر، پس تلبيه مى‌گفتند: (لبّيک اللّهم لبّيک لبّيک لا شريک لک الا شريک هو لک تملکه و ما ملک) فرمود حضرت: پس فرستاد خداوند پشه سبزى، براى او چهار پر بود، باقى نگذارد از آن مشک و عنبر را مگر خورد، پس خداوند عزّ و جلّ آيه شريفه نازل فرمود: «يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ». «1»