سوره حج(الحج)، آیه ۷۳ · جزء ۱۷ · صفحه ۳۴۱
يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَاباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَ إِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئاً لاَ يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَ الْمَطْلُوبُ
ای مردم! مثلی زده شده است، به آن گوش فرا دهید: کسانی را که غیر از خدا میخوانید، هرگز نمیتوانند مگسی بیافرینند، هر چند برای این کار دست به دست هم دهند! و هرگاه مگس چیزی از آنها برباید، نمیتوانند آن را باز پس گیرند! هم این طلبکنندگان ناتوانند، و هم آن مطلوبان (هم این عابدان، و هم آن معبودان)!
معنی کلمات و عبارات
«مَثَلٌ»: ضربالمثل (نگا: بقره / ). «تَدْعُونَ»: به کمک میطلبید و به فریاد میخوانید. پرستش میکنید. «الَّذِینَ»: کسانی که. در اینجا بیشتر مراد بتها است. «لا یَسْتَنقِذُوهُ»: آن را نمیتوانند برگردانند و برهانند.
نزول
سال ۱۵ بعثت(دوره مدنی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۱۰ رویداد)
- فرض شدن روزه رمضانمرتبط با نزول
15 بعثت · مدینه - کشته شدن کعب بن اشرف
15 بعثت · مدینه - تغییر قبله از بیتالمقدس به کعبه
15 بعثت · مدینه - غزوه بحران
15 بعثت · بحران - غزوه ذی امر
15 بعثت · ذی امر - غزوه قرقرة الکدر
15 بعثت · قرقرة الکدر - اخراج بنیقینقاع از مدینه
15 بعثت · مدینه - سریه نخله
15 بعثت · نخله - غزوه سویق
15 بعثت · قرقرة الکدر / اطراف مدینه - تشریع زکات فطر و نماز عید
15 بعثت · مدینه
نکات آیه
۱- تبیین بى اساس بودن اندیشه شرک و بت پرستى در اسلوبى زیبا، مختصر، بدیع و روشن همچون مَثَل، از سوى خداوند «یأیّها الناس ضرب مثل فاستمعوا له»
خطاب در «یا أیّها الناس» متوجه مشرکان است. «إستماع» (مصدر «استمعوا») به معناى گوش فرا دادن و «دعا» (مصدر «یدعون») به معناى ندا کردن و فریاد استغاثه برداشتن است. گفتنى است: «مَثَل» جمله اى است مختصر و مشتمل بر تشبیه یا مضمون حکیمانه که بسبب روانى لفظ، روشنى معنا و لطف ترکیب، شهرت عام یافته و همگان آن را بدون تغییر در محاوره به کار برند. در آیه یاد شده، سستى بنیان شرک و بت پرستى، با اسلوبى چنان زیبا، مختصر، بدیع و روشن بیان شده که سزاوار است همچون مَثَلى، شهرت عام یافته و دهان به دهان گردد. و بدین جهت خدا از آن به مَثَل تعبیر کرده است.
۲ - فراخوانى مشرکان براى استماع ضرب المثل خداوند، در تبیین سستى بنیان اندیشه شرک «یأیّها الناس ضرب مثل فاستمعوا له»
۳ - شرک و بت پرستى، اندیشه و مرام عرب جاهلى «یأیّها الناس ... إنّ الذین تدعون من دون اللّه»
۴ - در جهان بینى مشرکان، تدبیر امور جهان و انسان ها، در اختیار خدایان است نه خداى متعال. «یأیّها الناس ... إنّ الذین تدعون من دون اللّه»
۵ - استغاثه و فریادخواهى مشرکان از خدایان خود «إنّ الذین تدعون من دون اللّه»
۶ - خالقیت و آفریدگارى، شرط ربوبیت و خداوندگارى است. «یأیّها الناس ... إنّ الذین تدعون من دون اللّه لن یخلقوا ذبابًا»
۷ - عجز و ناتوانى خدایان اهل شرک - هر چند همگى گرد هم آیند - از آفریدن حتى یک مگس، دلیلى است روشن و غیر قابل انکار بر پوچى اندیشه شرک. «إنّ الذین تدعون من دون اللّه لن یخلقوا ذبابًا»
۸ - خدا، آفریدگار بى همتا و پروردگار یگانه سراسر هستى است. «إنّ الذین تدعون من دون اللّه لن یخلقوا ذبابًا»
۹ - خدا، تنها فریادرس فریادخواهان «إنّ الذین تدعون من دون اللّه لن یخلقوا ذبابًا»
۱۰ - عجز و ناتوانى خدایان از بازپس گرفتن چیز ربوده شده از آنان به وسیله موجود ناتوانى چون مگس، یکى دیگر از دلایل بدیهى و غیر قابل انکار بر بى اساس بودن اندیشه و مرام مشرکان «و إن یسلبهم الذباب شیئًا لایستنقذوه منه»
«سَلَب» (مصدر «یسلب») به معناى ربودن و «إستنقاذ» (مصدر «یستنقذون») به معناى رهانیدن و بازپس گرفتن است; یعنى، اگر همان مگس چیزى را از آنها برباید، نمى توانند آن را از او بازپس گیرند.
۱۱ - برملا شدن ضعف و ناتوانى معبودها(اصنام) و جهل و نادانى پرستندگان آنها با ضرب المثل خداوند، براى همگان «ضعف الطالب و المطلوب»
«ضَعافة» (مصدر «ضعف») به معناى ناتوان شدن است; یعنى، طالب و مطلوب هر دو ناتوان شدند. ظاهراً مقصود این است که با دلایل قاطع و غیرقابل انکارى که ارائه شد، نه تنها ضعف و ناتوانى بت ها; بلکه جهل و نادانى پرستندگان آنها نیز بر همگان آشکار شد.
تفسیر (۷)
موضوعات
دستهبندی موضوعی
استغاثه از معبودان باطلاستغاثه به خدااستغاثه مشرکاناستماع مثالهای قرآنافشای جهل مشرکانافشای عجز معبودان باطلتبیین پوچی بت پرستیتبیین پوچی شرکتعدد مدبر آفرینشخالقیت در ربوبیتمعبودان باطل و خالقیتبت پرستی در جاهلیتعقیده مشرکان جاهلیتفواید مثالهای قرآنشرایط ربوبیتدعوت از مشرکاندلایل بطلان شرکپوچی شرکبی نظیری خداتوحید در خالقیتروش بیانی قرآنمثالهای قرآنعجز معبودان باطلبینش مشرکانامدادهای خداجهان بینی توحیدیاختصاصات خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۴۲)
- احتجاج خداوند بر ردّ صلاحیّت بتها برای پرستش، به ناتوانی انها از افرینش ضعیفترین حیوانات، مانند مگس
- احتجاج خدا با مشرکان، به ناتوانی معبودهای انان در دفاع از خود
- احتجاج خداوند در برابر مشرکان برای اثبات توحید و ردّ شرک، از طریق تمثیل+۳ آیه
- ناتوانی بتها بر دفاع از خویش، از دلایل بطلان بتپرستی+۱ آیه
- بطلان بتپرستی به دلیل ناتوانی بتها از افرینش+۶ آیه
- استفاده از تمثیل، از روشهای تربیتی قران+۵ آیه
- ناتوانی غیر خدا، از هرگونه خلق و ایجاد+۶ آیه
- افرینش اشیا و تدبیر موجودات از سوی خالق متعال، دلیل بر توحید خالقیّت+۶ آیه
- استفاده از تمثیل، در بیان توحید
- دعوت شدن انسانها به توحید، از جانب خداوند
- سرشت توحیدی بشر، نیازمند تذکّر و تنبّه+۵ آیه
- لزوم اجتناب، از پرستش بتها
- حرمت بت پرستی+۹ آیه
- افرینش مگس از جانب خداوند، نه از سوی بتها+۱ آیه
- ناتوانی بتها از افرینش مگس
- خلقت مگس، جلوه قدرت و عزت خداوند+۱ آیه
- خالقیّت خداوند، موجب شایستگی وی برای الوهیّت و خداوندگاری
- ناتوانی خدایان اهل شرک، از افریدن مگس، حتّی در صورت اجتماع انها
- ناتوانی خدایان اهل شرک، از افریدن حتّی یک مگس، دلیلی بر پوچی اندیشه شرک
- ناتوانی معبودهای مشرکان از هرگونه افرینش، دلیل بطلان شرک+۸ آیه
- مشرکان، در شمار جاهلان+۴ آیه
- مثلهای قران، از منابع شناخت
- استفاده از شنوایی برای شنیدن مثلهای خدا، مورد تشویق و دعوت او
- برملا شدن ضعف و ناتوانی معبودان باطل، با ضرب المثل خداوند، برای انها
- ایمان به توانایی خدا، رهنمون کننده انسان به توحید ذاتی+۱ آیه
- قدرت شکست ناپذیر خداوند، مورد جهل و نااگاهی مشرکان+۱ آیه
- ضعف و ناتوانی انسانها در برابر قدرت خداوند، نسبت به خلقت مگس+۱ آیه
- استفاده قران از تمثیل، برای بیان توحید+۳ آیه
- تمثیل به مگس به صورت ضربالمثل، مورد فراخوانی خداوند از مشرکان، جهت استماع ان
- تمثیل به مگس و ضربالمثل به ان، شایسته استماع و شنیدن مدبّرانه و متفکّرانه
- اشکار و برملا شدن ضعف و ناتوانی مشرکان و معبودان انان، با تمثیل به ضعف مگس و ضربالمثل به ان
- تعقّل و توجّه، درباره تمثیل به خلقت مگس، زمینهای برای پی بردن به بیهمتایی و یگانگی خداوند و فریادرسی او
- بیتوجّهی و عدم تدبّر در تمثیل به مگس، در پی بردن به ضعف معبودان مشرکان، برخاسته از جهل و نا اگاهی انان، از قدرت خداوند
- تمثیل در مورد قدرت افرینش مگس، با بیان ضعف معبودان مشرکان
- تعقّل و توجّه نمودن درباره تمثیل به ضعف مگس، زمینهای برای پی بردن به ناتوانی تمامی معبودان باطل، به صورت گروهی و جمعی، از خلقت موجودی کوچک مانند مگس
- استماع و تعقّل مشرکان، درباره تمثیل مگس، زمینهای برای پی بردن به قدرت و عزّت مطلق خداوند+۱ آیه
- احتجاج خداوند بر ردّ صلاحیت بتها برای پرستش، به ناتوانی از خلقت حیوان ضعیفی همانند مگس
- ناتوانی و عجز خدایان مشرکان، از افرینش و خلقت مگس
- مگس، موجودی ضعیف و ناتوان
- حمل چیزی به وسیله مگس، به رغم ضعف او
- مگس، دارای قدرت بر حمل و بار کشیدن چیزی
- ناتوانی معبودان باطل، از باز پس گرفتن چیز ربوده شده به وسیله مگس