تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباکُمْ وَ ما جَعَلَ عَلَيْکُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيکُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاکُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَ فِي هذا لِيَکُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْکُمْ وَ تَکُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ اعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاکُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلى وَ نِعْمَ النَّصِيرُ (78)
وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ: و جهاد کنيد در راه خدا. حَقَّ جِهادِهِ: آنطورى که سزاوار است بر بليغ تر وجهى که ممکن و به حسب جهد و طاقت باشد. طبرسى فرمايد: اکثر مفسرين جهاد در اينجا را حمل نموده‌اند بر جميع اعمال طاعت و گفته‌اند: «حق جهاده» آنست که به نيت صادقه و خالصا لوجه اللّه بجا آورده است. «1» ابن عباس گفته: چنانکه به ملامت لائمان مبالات نکنيد. «2» نزد بعضى مراد به قدر قوه خود سعى نمائيد در احياء دين خدا و اقامه حقوق او بحرت دست و زبان و قلم و جميع آنچه ممکن باشد، و برگردانيد و باز داريد نفس خود را از هوى و ميل.
هُوَ اجْتَباکُمْ: خداى تعالى برگزيد شما را براى دين و نصرت خود.
در کافى- از حضرت باقر عليه السّلام: ايانا عنى و نحن المجتبون. فرمود:
مائيم قصد شدگان در آيه و مائيم برگزيدگان. «3»
«1». مجمع البيان (انتشارات کتابخانه حضرت آية اللّه مرعشى نجفى) ج 4، ص 97.
«2». تفسير ابو الفتوح (چ اسلاميّه) ج 8 ص 120.
«3». اصول کافى، ج 1، کتاب الحجّة، باب فى ان الائمة شهداء اللّه عزّ و جلّ على خلقه، روايت ص 4، ص 191.
جلد 9 - صفحه 103
بنابراين فرمايش حضرت، ناظر به باطن آيه شريفه است.
وَ ما جَعَلَ عَلَيْکُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ: و قرار نداد بر شما در دين سختى و تنگى و دشوارى، بلکه دينى است به سهل و آسانى بالنسبه به تکاليف بنى اسرائيل. و لذا فرمود پيغمبر اکرم صلّى اللّه عليه و آله: «بعثت لشريعة سمحة و سهلة» حاصل آنکه تنگ نساخته خداوند بر شما امر دين را و مکلف ننمود آنچه طاقت آن نداشته باشيد، بلکه تکليف فرمود کمتر از وسع، پس عذرى نيست براى شما در ترک آن. نزد بعضى معنى آنکه: قرار نداد براى شما در دين تنگى که مخرجى از آن نباشد و خلاصى از عقاب او نباشد، بلکه قرار داد توبه و کفارات و رد مظالم را چاره و خلاصى از گناه، پس نيست در دين اسلام آنچه را که راهى نباشد به سوى خلاصى از عقاب آن، پس عذرى نخواهد بود براى هيچکس در ترک استعداد و تدارک براى قيامت.
مِلَّةَ أَبِيکُمْ إِبْراهِيمَ: پيروى کنيد دين پدرتان ابراهيم عليه السّلام را، زيرا ملت حضرت ابراهيم داخل است در ملت حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله، و ابراهيم عليه السّلام را پدر همه ناميده به جهت آنکه احترام او بر مسلمانان مثل احترام پدر است بر پسر، چنانکه فرموده «و ازواجه امهاتهم» و زنان پيغمبر به منزله مادران امت مى‌باشند. يا به سبب آنکه عرب از اولاد اسمعيل، و بيشتر عجم اولاد اسحق، و هر دو پسر ابراهيم عليه السّلام، پس از باب تغليب تمام را اولاد او محسوب داشته.
هُوَ سَمَّاکُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ: خداى تعالى نام نهاد شما را مسلمان پيش از اين در کتابهاى آسمانى زمان پيش. وَ فِي هذا: و در اين کتاب قرآن يا در اين زمان. حاصل آنکه خداى تعالى زمانى پيش و در اين زمان تمام امت پيغمبر خاتم صلّى اللّه عليه و آله را مسلمان خوانده، لِيَکُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْکُمْ: تا باشد پيغمبر گواه بر شما و گواهى دهد بر طاعت مطيعان و عصيان عاصيان. وَ تَکُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ: و باشيد شما گواه بر مردمان، يعنى حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم وقتى شهادت داد بر شما به طاعت و قبول کرديد شما عادلان، آن وقت شهادت دهيد بر امت‌هاى گذشته به اينکه پيغمبران تبليغ
جلد 9 - صفحه 104
نمودند رسالت پروردگار را و ايشان قبول نکردند، پس به سبب شهادت شما، مؤمنين آنان مستوجب بهشت و کفار آنها مستحق شوند آتش را.
در کافى- در ذيل حديثى از حضرت باقر عليه السّلام فرمود: پيغمبر خدا شاهد است بر ما به آنچه رساند بر ما از خداوند تبارک و تعالى، و مائيم گواه بر مردم در قيامت، پس هر که تصديق قيامت کند او را تصديق، و هر که تکذيب کند روز قيامت را تکذيب کنيم او را. «1» فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ: پس بپاى داريد نماز را به آداب و شرايط. وَ آتُوا الزَّکاةَ:
و بدهيد زکات را، يعنى چون خداوند تخصيص داد شما را به اين فضل و شرف و کرامت، پس تقرب جوئيد به خداوند سبحان به انواع طاعات که اشرف آنها در عبادت بدنى نماز، و در طاعت مالى زکات است. وَ اعْتَصِمُوا بِاللَّهِ: و پناه بريد به خدا از شر دشمنان، يا چنگ زنيد به دين خدا و اعتماد کنيد به خدا در مجامع کارهاى خود، و طلب ننمائيد امانت و نصرت را مگر از ذات يگانه الهى، زيرا در عالم وجود غير از حق تعالى نگاهدارنده و يارى کننده بالذات نخواهد بود، پس ذات سبحانى را شايسته تمسک و توسل باشد.
هُوَ مَوْلاکُمْ: خداى تعالى است مالک و ناصر و متولى امور شما. فَنِعْمَ الْمَوْلى: پس خوب مالک و صاحب اختيارى است خدا، زيرا آنچه را که در باره بنده جارى فرمايد تمام بر وجه حکمت و مصلحت و رشد و صلاح باشد. وَ نِعْمَ النَّصِيرُ: و خوب يارى کننده‌اى است، زيرا در موقعى که همه دست از يارى شخص بردارند، او از نصرت صرف نظر نفرمايد، پس مولى و ناصر حقيقى ذات يگانه سبحانى است. نزد بعضى معنى آنکه پس خوب مولائى است خدا، زيرا منع نفرمايد رزق را از شما وقتى که نافرمانى او را نمائيد؛ و خوب ناصرى است، زيرا اعانت فرمايد شما را وقتى که اطاعت او را نمائيد.
تنبيه: تمسک يافتن به ذيل عنايت پيغمبر و ائمه معصومين سلام اللّه عليهم اجمعين و توسل به شفاعت آنان منافات ندارد با اعتصام به خداى تعالى، زيرا
«1». همان مدرک.
جلد 9 - صفحه 105
حق سبحانه ايشان را واسطه فيض خود مقرر، و امر به توسل و طلب وسيله فرموده که: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ» «1» يعنى اى کسانى که ايمان آورده‌ايد بپرهيزيد عقاب الهى را به مخالفت او، و طلب نمائيد به قرب رحمت سبحانى وسيله را.
در عيون اخبار الرضا عليه السّلام از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله مروى است که ائمه از حضرت حسين عليه السّلام هر که اطاعت کند ايشان را، پس بتحقيق خدا را اطاعت نموده، و هر که معصيت کند ايشان را، خدا را نافرمانى نموده. ايشانند دست آويز محکم و وسيله بسوى خدا.
پس تمسک جستن به اين انوار مقدسه و تبرک يافتن به مشاهده مشرفه ايشان، داخل است در تمسک به خدا، زيرا اعتصام به ايشان، اعتصام به خدا خواهد بود.
عبرت: يکى از قضايا و تجربياتى که اثبات نمايد حسّا به اينکه خداى تعالى مولى و حافظ و ناصر مؤمنان است، همانا طارى شدن حادثه غير مترقبه و تبدل قوت و شوکت چندين ساله و راحتى مبتلايان به غم و غصه و از عجائب دوران بشمار آيد زوال کوهى به کاهى. ايضا با وجود ورود دشمنان خونخوار کفار در خاک ايران، خداوند منان جامعه مسلمانان را در حفظ و حمايت خود محفوظ و شرّ آنان را به آسانى دفع فرمود و للّه الحمد و المنه، اميد است به توجهات ولى عصر عجل اللّه فرجه نعمت امنيت بر مسلمانان مستدام بدارد.
«1». سوره مائده- آيه 35.
جلد 9 - صفحه 106
جلد 9 - صفحه 107
سوره بيست و سوم* « (مؤمنون)»*
اين سوره مبارکه مکى است بدون خلاف.
عدد آيات: صد و هيجده آيه است نزد کوفى، صد و نوزده نزد بصرى؛ و مدنى. و اختلاف در آيه «وَ أَخاهُ هارُونَ» غير کوفى است. ابو الفتوح رازى فرمايد:
در اين سوره ناسخ و منسوخ نيست. «1» عدد کلمات: هزار و هشتصد و چهل کلمه است.
عدد حروف: چهار هزار و هشتصد و دو حرف است. «2» ثواب تلاوت: در ثواب الاعمال و مجمع از حضرت صادق عليه السّلام: قال من قرأ سورة المؤمنين ختم اللّه له بالسّعادة اذا کان يدمن قراتها فى کلّ جمعة و کان منزله فى الفردوس الاعلى مع النّبيّين و المرسلين.
فرمود: هر که قرائت کند سوره مؤمنين را، ختم فرمايد خداوند عاقبت او را به سعادت؛ و هرگاه مداومت کند در هر جمعه، مى‌باشد منزلش در فردوس اعلى با نبيّين و مرسلين. «3» تذکره: اين مطلب در هر سوره ذکر شد که به صرف تلاوت فقط، بدون رعايت دستورات مقرره در آن بلکه با عملياتى که خلاف فرمايشات آنست،
«1». تفسير ابو الفتوح رازى، ج 8 ص 121 چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
«2». همان مدرک.
«3». ثواب الاعمال و عقاب الاعمال شيخ صدوق ص 135 و نيز تفسير مجمع البيان، ج 4، ص 98.
جلد 9 - صفحه 108
ترتب ثواب مذکوره طمع خام و رجاء مذموم خواهد بود.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ