اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ
سُبحان‌َ الَّذِي أَسري بِعَبدِه‌ِ لَيلاً مِن‌َ المَسجِدِ الحَرام‌ِ إِلَي المَسجِدِ الأَقصَي الَّذِي بارَکنا حَولَه‌ُ لِنُرِيَه‌ُ مِن آياتِنا إِنَّه‌ُ هُوَ السَّمِيع‌ُ البَصِيرُ «1»
منزه است آن خداوندي که سير داد در شب ببنده خود شبي از شب‌ها از مسجد الحرام بسوي مسجد اقصي آن مسجدي که ما برکت داديم اطراف و حوالي او را براي اينکه نشان دهيم آن بنده خود را از آيات قدرت خود محققا خداوند سميع و بصير است کلام در اينکه سوره و اينکه آيه شريفه در چند مقام واقع ميشود مقام اول- در فضيلت اينکه سوره مبارکه إبن بابويه مسند از حسين إبن ابي العلاء از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود
(ما من عبد قرء سورة بني اسرائيل في کل ليلة جمعة لم يمت حتي يدرک القائم عليه السّلام و يکون من انصاره)
و همين حديث را عياشي هم روايت کرده و قابل توجيه است و نيز از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده فرموده
(من کتبها في خرقة حرير اخضر و تحرز عليها و علّقها عليه و يرمي بالنشاب (بمعني سهام) اصاب و لم يخط ابدا و ان کتبها لصغير تعذر عليه الکلام يکتبها بزعفران و سقي مائها انطق اللّه لسانه باذنه و تکلم)
و غير اينها و اينکه فضايل غير از فضايل
جلد 12 - صفحه 216
تلاوت قرآن است که در تمام سور و آيات هست.
مقام دوم- اينکه آيه شريفه راجع بمعراج حضرت رسالت است و کلام در معراج طويل الذيل است و ما در مجلد اول کلم الطيب صفحه 374 الي 380 بيان کرده‌ايم و در اينجا بطور خلاصه اشاره مي‌کنيم در تحت چهار مطلب «1» در اثبات معراج.
«2» در رد شبهات آن.
«3» در رد شيخ احمد احسائي.
«4» در تقسيم اخبار معراج.
(اما مطلب اول) معراج جسماني حضرت از ضروريات دين اسلام است و تمام فرق اسلامي بر او اتفاق دارند و آيات شريفه قرآن بر او ناطق است مثل همين آيه و يازده آيه سوره و النجم از قوله تعالي ثُم‌َّ دَنا فَتَدَلّي الي قوله تعالي لَقَد رَأي مِن آيات‌ِ رَبِّه‌ِ الکُبري و اخبار متواتره بتواتر اجمالي و در زيارات و ادعيه وارده الي ما شاء اللّه و منکر او کافر است و در اخبار تصريح دارد به اينکه از ما نيست (مطلب دوم) در دفع شبهاتي که در معراج کرده‌اند و اينکه پنج شبهه است «1» هر جسمي متمايل بمرکز است بر خلاف آن نميتواند حرکت کند.
«2» و بين کره زمين و کرات علويه مسافت بسياري است در يک شب نميتوان سير کرد.
«3» موجب خرق و التيام ميشود.
«4» در هواي لطيف تنفس نميتوان کرد.
«5» اينکه لغو و بي فايده است.
اما الجواب تمام اينکه شبهات واهي و پوچ است اما حرکت جسم بر خلاف مرکز بحرکت قسري مانع ندارد مثل سنگ در فلاخن و تير از کمان و فشنگ از تفنگ و هزار خروار با بخار هواپيما تا کره قمر و قدرت پروردگار فوق اينها است و اما مسافت زياد جايي که قدرت آصف إبن برخيا تخت بلقيس را بطرفة العين
جلد 12 - صفحه 217
نزد سليمان حاضر کند و باد تخت سليمان را غُدُوُّها شَهرٌ وَ رَواحُها شَهرٌ و طي الارض حضرت جواد از مدينه بخراسان و نزول ملائکه و حرکت کره زمين و ساير کرات علويه و هزارها ديگر رفع اينکه استبعادات مي‌کند.
و اما مسئله خرق و التيام از موهومات هيئت قديم که آسمان‌ها را مثل طبقات پياز تصور کرده بودند و اما بنا بر هيئت جديد تمام اينکه کرات جويه در اينکه فضاي وسيع سير دارند و اما تنفس در هواي لطيف.
اولا ممکن است با هواي مجاور حرکت کند.
و ثانيا قدرت الهي حفظ کند چنانچه در حق عيسي و ادريس اجراء فرموده و اما لغويت بسيار توهم فاسديست زيرا اولا در قرآن مجيد ميفرمايد در همين آيه لِنُرِيَه‌ُ مِن آياتِنا و در سوره و النجم ميفرمايد لَقَد رَأي مِن آيات‌ِ رَبِّه‌ِ الکُبري و ثالثا نفهميدن حکمت دليل بر نداشتن نيست چنانچه بسياري از افعال الهي حکمتش بر ما مخفي است (مطلب سيم) در اخبار وارده در معراج و آنها بر چهار قسم است.
قسمت اوّل فقط دلالت بر معراج جسماني دارد و اينکه قسمت چون مطابق با نصوص قرآني و ضرورت ديني است مجال انکار ندارد.
قسمت دوم اخباريست مشتمل بر اينکه کجا رفت و چه ديد و چه کرد و چه گفت و چه شنيد که در بحار مجلد ششم صفحه 366 الي 399 ضبط فرموده و در برهان در ذيل اينکه آيه و در سوره و النجم نقل کرده و اخبار چون قطعي نيست نميتواند يقين پيدا کرد و چون بر خلاف عقل و شرع نيست انکار نميتوان کرد بلکه تصديق اجمالي لازم است.
قسمت سيم اخباريست که ظاهرش مخالف موازين شرعيه و عقليه است لکن قابل تاويل هست اينها را بايد علم بآنها را محول بأئمه اطهار کرد و پيش خود نميتوان تأويل کرد.
قسمت چهارم اخباريست که صريحا بر خلاف عقل و شرع است اينها را مجسمه
جلد 12 - صفحه 218
و غلات و اهل ضلالت جعل کردند اينکه نوع اخبار را دارد
(فاضربه الي الجدار)
مطلب چهارم در کلام شيخ احمد احسائي در باب معراج چنانچه مرحوم استاد شيخ جواد- بلاغي قدس سرّه در مجلد سيم رحلة ص 158 از کتاب رساله وظيفه شيخ احمد نقل فرموده خلاصه کلامش اينکه پيغمبر صلّي اللّه عليه و اله و سلّم عنصر خاکي را در کره خاک گزارد و عنصر آبي را در کره آب و هوايي را در کره هوا و ناري را در کره نار گذاشت و با بدن حور قليايي بکرات علويه و طبقات سماويه سير کرد و اينکه کلام با اينکه هيچ مدرکي از عقل و نقل ندارد و بمجرد خيال بافي که اسم او را کشف ميگذارد است و با اينکه خلاف ضرورت دين و نصوص قرآني و اخبار متواتره است مبني بر مذاق هيئت قديم است که کره زمين را مرکز گرفتند و 13 کره تو در تو قائل شدند خاک آب هوا آتش افلاک سيارات سبع فلک ثوابت فلک اطلس و مبني بر مسئله خرق و النيام است که فساد اينکه مسلک امروز بالحس‌ّ و الوجدان ثابت شده.
(مقام سيم) در تفسير آيه سُبحان‌َ الَّذِي أَسري بِعَبدِه‌ِ سبحان يعني منزّه و مبرّي از هر عيب و نقص و احتياج و عوارض امکانيست (الذي) آن خداوندي که واجب الوجود يکتاي بيهمتا است (اسري) سير در شب است چنانچه بحضرت لوط گفتند فَأَسرِ بِأَهلِک‌َ بِقِطع‌ٍ مِن‌َ اللَّيل‌ِ هود آيه 81 (بعبده) مقام عبوديّت فوق مقام رسالت است و لذا در تشهد مقدم ذکر شده و از براي عبوديت درجات بسيار است تا برسد بمقام فني که از خود چيزي نبيند و جز باو توجه نداشته باشد عَبداً مَملُوکاً لا يَقدِرُ عَلي شَي‌ءٍ نحل آيه 77 و از مناجات امير المؤمنين عليه السّلام است ميگويد
(کفاني فخرا ان تکون لي ربّا و کفاني عزّا ان اکون لک عبدا
(ليلا) گفتند شب هفدهم ربيع يک سال قبل از هجرت بوده مطابق شب ولادت آن حضرت مِن‌َ المَسجِدِ الحَرام‌ِ ظاهر آيه از خود مسجد الحرام بوده و لکن در بعضي اخبار دارد و در کلمات مفسّرين که حضرت در منزل شوهر خواهر امير المؤمنين بهيرة إبن ابي وهب مخزومي در حالت خواب بوده که جبرئيل بابراق و ميکائيل و اسرافيل آمدند و آن حضرت را بر براق سوار کردند يک طرف جبرئيل و يک طرف ميکائيل و اطلاق المَسجِدِ الحَرام‌ِ براي اينست که تمام حرم
جلد 12 - صفحه 219
و مکه حکم مسجد الحرام دارد إِلَي المَسجِدِ الأَقصَي نوع مفسّرين گفتند بيت- المقدس بوده و حضرت در آنجا دو رکعت نماز کرد و از آنجا بطرف بالا سير فرمود و لکن ممکن است مراد بيت المعمور بوده که مسجد ملائکه است و نسبت بمسجد- الحرام اقصا المساجد است و تمام ارواح انبياء در خدمتش مشرف شدند و از آنجا حرکت فرمود تا سدرة المنتهي که در سوره و النجم ميفرمايد وَ لَقَد رَآه‌ُ نَزلَةً أُخري عِندَ سِدرَةِ المُنتَهي عِندَها جَنَّةُ المَأوي آيه 13 و 15 پس از آن رفت بجايي که نه ملک مقرب و نه نبي مرسل بآن نائل شده باشد که ميفرمايد ثُم‌َّ دَنا فَتَدَلّي فَکان‌َ قاب‌َ قَوسَين‌ِ أَو أَدني و النجم آيه 5 و 6 الَّذِي بارَکنا حَولَه‌ُ صفت مسجد اقصا است اگر بيت المقدس باشد برکات فواکه و حبوبات و مياه و لطافت هوا است و اگر بيت المعمور باشد تمام برکات از آنجا نازل ميشود لِنُرِيَه‌ُ مِن آياتِنا علّة عروج حضرتش مشاهده آثار قدرت پروردگار فوق عوالم مادي از عالم مجردات عالم عقول و نفوس و ارواح و لا يدرک الّا اللّه إِنَّه‌ُ هُوَ السَّمِيع‌ُ البَصِيرُ و گفتيم از براي اينکه دو صفت دو معني است يکي عالم بمسموعات و مبصرات که از شؤن علم است و ديگر اجابت دعوات و داناي بحکم و مصالح.