تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ يَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَيْرِ وَ کانَ الْإِنْسانُ عَجُولاً «11»
بعد از آن، بيان حال انسان و الطاف خاصه سبحانى را نسبت به او بيان فرمايد:
وَ يَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ: و دعا مى‌کند انسان دعاى بد، يعنى نفرين. دُعاءَهُ بِالْخَيْرِ: همچنان که دعاى خير کند، يعنى در حال غضب و سختى و ملامت،
جلد 7 - صفحه 337
نفرين کند در حق خود و ديگران از اهل و اولاد و خويشان به هلاکت، چنانکه در فشار ناملايمات گويد: خدا مرگم دهد، يا خير نبينى و غيره، اگرچه در وقت دوم پشيمان شود. حاصل آن که: آدمى در حال زجر، نفرين کند بر نفس و قوم و اهل و مال خود به آنچه اجابت نشود مانند دعاى خيرى که نمايد، و لکن خداى متعال به فضل و رحمت، مستجاب نفرمايد، زيرا در اجابت آن هلاک او باشد. يا معنى آن که آدمى به تعجيل، طلب چيزهائى کند که او را بدتر باشد به گمان انتفاع، چنانچه دعا کند تا آن که آنچه او را بهتر باشد، يا دعا کند در طلب محظور، مثل دعايش در طلب مباح.
وَ کانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا: و بوده است آدمى هميشه شتاب کننده، يا در جمله کارها مستعجل است، يا تعجيل دارد در انقلاب از حالى به حالى، نه در خوشى تحمل دارد نه در سختى، نه در گرما صبر دارد، نه در سرما. عياشى «1» از حضرت صادق عليه السّلام فرمود: چون خداى تعالى آدم را خلق و روح در او دميده شد، برجست تا برخيزد قبل از تمامى خلقتش، پس افتاد، خداى عزّ و جلّ فرمود: (خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ) نزد جمعى از مفسرين مراد جنس انسان و اسناد داده شده به او حال بعض افرادش، يا حکايت شده حال او در بعض اوقات، و اولى حمل آيه است بر عموم.
تبصره: آيه شريفه اشعار دارد به آنکه عجله در کارها شايسته نباشد، زيرا موجب پشيمانى است، و لکن تأمل و تأنى سبب رستگارى خواهد بود.
خصال صدوق قدس الله سره قال الصّادق عليه السّلام: مع التّثبّت تکون السّلامة و مع العجلة تکون النّدامة و من ابتدأ بعمل فى غير وقته کان بلوغه فى غير حينه «2» فرمود حضرت صادق عليه السّلام: با درنگ و تأنى، سلامتى؛ و با شتاب
«1» تفسير عياشى، جلد 2، صفحه 283.
«2» خصال، باب الثلاثه، حديث 52.
جلد 7 - صفحه 338
کردن؛ پشيمانى باشد. و هر که ابتدا کند کارى را در غير وقتش، مى‌باشد رسيدنش در غير زمانش.
در محاسن برقى «1» فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: جز اين نيست که هلاک نمود مردم را عجله، و اگر درنگ مى‌کردند هلاک نمى‌شد هيچکس.
مکن در مهمى که دارى شتاب
ز راه تأنى عنان برمتاب
که اندر تأنى زيان کس نديد
ز تعجيل بسيار خجلت کشيد
بيان: استثناء شده از اين قسمت عجله در کارهاى خير که سرعت در آن نمايند، و احاديث بسيار در آن وارد شده از جمله:
1- بحار الانوار «2»- فرمود رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: ان اللّه يحب من الخير ما يعجّل: بدرستى که خداى تعالى دوست مى‌دارد از خير آنچه تعجيل شود.
2- حضرت صادق عليه السّلام «3» فرمايد: من هم بخير فليعجّله فان کلّ شى‌ء فيه تأخير فان للشيطان فيه نظرة: هر که قصد خير نمايد، پس بايد عجله کند او را، پس بدرستى که هر شيئى که تأخير شود، شيطان در آن نظر نمايد.