اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
مَن‌ِ اهتَدي فَإِنَّما يَهتَدِي لِنَفسِه‌ِ وَ مَن ضَل‌َّ فَإِنَّما يَضِل‌ُّ عَلَيها وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزرَ أُخري وَ ما کُنّا مُعَذِّبِين‌َ حَتّي نَبعَث‌َ رَسُولاً «15»
هر کس قبول هدايت کرد قبول هدايت ميکند و مهتدي ميشود بنفع نفس خود و هر کس گمراه شد گمراه ميکند بر ضرر نفس خود واحدي و زر و بال ديگري را تحمّل نميکند و ما نيستيم عذاب کننده تا اينکه بفرستيم و مبعوث کنيم رسول و پيغمبري را شرح اينکه آيه شريفه محتاج ببيان چند امر است.
(امر اوّل) اينکه تا حجة بر خلق تمام نشود و راه عذر بسته نشود خداوند از احدي مؤاخذه نميکند نه در دنيا و نه در آخرت و از اينکه جهة مي‌گوييم اطفال کفّار و مجانين آنها فرداي قيامت معذّب نميشوند و لو لياقت بهشت را هم ندارند.
(امر دوّم) از ابتداء خلقت بشر تا آخر دنيا زمين خالي از حجة نبوده و نميشود که اوّل آنها آدم عليه السّلام بوده و آخر آنها حضرت بقيّة اللّه.
(امر سيّم) حجة الهي دو قسم است يکي عقل است که رسول در باطن است و ديگر رسول است که عقل در ظاهر است و لکن عقل بتنهايي کافي نيست زيرا قبائح عقليه بيش از ذم‌ّ دلالت ندارد که اينکه عمل مذموم است.
و النّاس يستسهلون الذم في قضاء الوتر ولي بضميمه قاعده کلّما حکم به العقل حکم به الشرع و بالعکس يکي از ادلّه شرعيه شمرده شده کتاب سنّة اجماع عقل و بعبارة ديگر اوامر شرعيه دو قسم است يک قسم مولويه که اعمال مولويه در او شده استحقاق عقوبت بر مخالفت او دارد و يک قسم ارشاديه که ارشاد بحکم عقل ميکند و-
جلد 12 - صفحه 232
تابع مرشد اليه است که حکم عقلي باشد و بالجمله تا اعمال مولويت نشود استحقاق عقوبت ندارد پس از اينکه بيان بپردازيم بشرح آيه شريفه.
مَن‌ِ اهتَدي کسي که قبول هدايت کرد مجرّد هدايت که بمعني ارائه طريق باشد کافي نيست بلکه آنچه موجب سعادت ميشود قبول هدايت است و پذيرفتن فَإِنَّما يَهتَدِي لِنَفسِه‌ِ يعني نتيجه و فائده اهتداء عائد خود مهتدي ميشود وَ مَن ضَل‌َّ که خود را در ضلالت انداخت و قبول هدايت نکرد.
فَإِنَّما يَضِل‌ُّ عَلَيها ضرر و عقوبت ضلالت متوجّه بخود ضال‌ّ ميشود ديگري را بواسطه او عقوبت نميکنند مثل معروفست خر خرابي ميکند گوش گاو را نميبرند بلي اگر ديگران را هم اضلال کرد عقوبت آنها را هم دارد بدون آنکه از آنها کسر گذارده شود چنانچه اگر ديگران را هدايت کرد مثوبت آنها را هم دارد بدون آنکه از مثوبت آنها کم کنند و اينهم عقوبت و مثوبت فعل خود او است که اضلال و هدايت باشد لذا ميفرمايد:
وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزرَ أُخري هر کسي گرفتار عمل خود است بسا پدر در جهنم پس در بهشت مثل أبا بکر و محمّد إبن ابي بکر بسا برادر در جهنم برادر ديگر در بهشت مثل ابي لهب و حمزه بسا پدر در اعلي درجه سعادت پسر در ادني درکات جهنم مثل حضرت هادي و جعفر کذّاب شوهر جهنم عيال بهشت مثل فرعون و آسيه يا بالعکس مثل پيغمبر و عايشه.
وَ ما کُنّا مُعَذِّبِين‌َ حَتّي نَبعَث‌َ رَسُولًا که بشارت بمثوبات و انذار از عقوبات فرمايد تا حجة بر خلق از هر جهتي تمام شود (تنبيه) اينکه مثوبات و عقوبات راجع بمعاد است و لذا گفته‌ايم که دليل بر خصوصيات معاد از راه شرع است عقل پي نميبرد و اما نعم و بلاهاي دنيوي اثر بخاصية اعمال است زهر کشنده است ظلم پا پيچ خود ظالم ميشود احسان نفعش عائد محسن ميشود و هکذا.
233