تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ قَضى رَبُّکَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ کِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلاً کَرِيماً «23»
وَ قَضى رَبُّکَ: و حکم فرمود پروردگار تو اى پيغمبر بر جميع مکلفان حکمى ثابت و محکم. أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ: به آنکه مى‌پرستيد يعنى تو و امت تو پرستش منمائيد مگر ذات الهى را که خداوند به حق است، زيرا عبادت غايت تعظيم، و آن سزاوار نيست مگر براى ذاتى که در غايت عظمت باشد. وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً: و حکم فرمود خدا به اينکه نيکوئى کنيد به پدر و مادر نيکوئى کردنى.
تبصره: وجه مناسب بين امر به عبادت خدا و برّ به والدين:
1- چون سبب وجود حقيقى انسانى، ايجاد سبحانى، و سبب تربيت ظاهرى، والدين باشند؛ لذا ابتدا امر به تعظيم موجد حقيقى، و بعد امر به تکريم موجب ظاهرى شد.
2- موجود، يا قديم يا محدث، و واجب است معامله انسان با خداوند قديم به تهليل و عبادت، و با محدث به تجليل و شفقت، و لذا فرمود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: التّعظيم لامر اللّه و الشّفقة على خلق اللّه، و سزاوارترين خلق به محبت، والدين باشند به سبب زيادتى انعام ايشان.
3- اشتغال به شکر منعم واجب باشد عقلا، و منعم حقيقى ذات احديت الهى و سپاسدارى او به عبادت است، و منعم مجازى والدين و شکر آنها به محبت باشد، و لذا فرمود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم من لم يشکر النّاس لم
جلد 7 - صفحه 354
يشکر اللّه «1» و هيچکس از خلايق ذيحق‌تر بر انسان در عالم طبيعت نباشد غير از والدين، و سير تربيت و نشو و نماى انسانى شاهد بزرگى است بر اين مطلب.
إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ: اگر البته برسد نزد تو بزرگسالى و زيادتى سن و پيرى. أَحَدُهُما أَوْ کِلاهُما: يکى از پدر و مادر يا هر دو، يعنى به حدى پير شوند که محتاج خدمت تو شوند. فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍ: پس نگوئيد مر ايشان را کلمه «اف» که آن را مى‌گويد کسى که از چيزى به تنگ آيد يا بر او گران گردد.
حاصل آيه آنکه: هرگاه رسيدند والدين نزد تو به حالت ضعف و عجز در آخر عمر، چنانچه تو بودى نزد آنها به اول عمر، در اين هنگام مکلف فرموده خداى تعالى در حق ايشان به پنج چيز:
1- آنکه «اف» نگوئيد، تخصيص نهى از «اف» به کبر سن با آنکه در جميع اوقات منهى است، به جهت آنست که احتياج والدين به تعهد و تفقد در اين وقت بيشتر است، و هرگاه گفتن کلمه «اف» موجب عقوق باشد، پس دشنام دادن و زدن به طريق اولى حرام و منهى باشد به دليل مفهوم موافقت.
نوع دوم: وَ لا تَنْهَرْهُما: و زجر مکن و بانگ مزن بر ايشان، و سخن آنها را جواب درشت باز مده و مخالفت قولشان مکن بر وجه رد و تکذيب.
نوع سوم: وَ قُلْ لَهُما قَوْلًا کَرِيماً: و بگو مر ايشان را سخن نيکو از روى ادب و حرمت، يعنى ايشان را به اسم و نام مخوان، بلکه بگو پدر جان و مادر جان.