تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَ الْمِسْکِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً «26»
«1» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 410.
جلد 7 - صفحه 357
بعد از آن تحريص فرمايد بر اداى حقوق به مستحقين و کيفيت انفاق:
وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ: و عطا کن خويشان و نزديکان را حقى را که خداى تعالى واجب فرموده است آن را. وَ الْمِسْکِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ: و عطا کن فقير و غريب را حقى را که مقرر فرموده از زکات و غير آن از صدقات. در اخبار مستفيضه است که مراد ذى القربا، آل محمد عليهم السّلام مى‌باشند، چنانچه در کافى «1» از حضرت کاظم عليه السّلام در حديثى فرمايد:
چون خداوند فتح نمود بر پيغمبر فدک و اطراف آن را بدون جنگ و قتالى، پس خداى تعالى نازل فرمود بر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آيه (وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ) حضرت نبوى مراجعه به جبرئيل، و جبرئيل رجوع به مقام الهى، حق تعالى وحى فرمود به او که: عطا کن فدک را به فاطمه عليها سلام.
پس حضرت رسول خواند حضرت فاطمه عليها سلام را، فرمود: خدا امر نموده مرا که بدهم فدک را به تو عرض کرد: قبول نمودم از خدا و از تو يا رسول اللّه.
على بن ابراهيم قمى «2» فرمايد: مراد قرابت رسول خدا است، و آيه نازل شد در حق حضرت فاطمه سلام اللّه عليها، پس فدک را براى او قرار داد، و مسکين، از اولاد فاطمه؛ و ابن السبيل، از آل محمد و اولاد فاطمه عليها سلام.
تبصره: بعد از فتح قلاع خيبر، بزرگان و مالکين فدک و عوالى (هفت قريه در هم بوده بسيار وسيع در دامنه کوههاى مدينه کنار دريا غله خيز و نخلستان فراوان داشته) آمدند خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و قرارداد صلحى نمودند که نصف تمام فدک متعلق به حضرت و نصف ديگر مال خودشان باشد، چنانچه ياقوت حموى صاحب معجم البلدان در صفحه 343 جلد ششم فتوح البلدان، و احمد بن يحيى بلاذرى بغدادى متوفى سال 279 در تاريخ خود، و ابن الحديد معتزلى در صفحه 78 جلد چهارم شرح نهج البلاغه چاپ مصر نقل از
«1» اصول کافى، جلد اوّل، کتاب الحجّة، صفحه 543، حديث 5.
«2» تفسير قمى جلد 2، صفحه 18.
جلد 7 - صفحه 358
ابو بکر احمد بن عبد العزيز جوهرى، و واقدى و محمد بن جرير طبرى در تاريخ کبير، و ديگران از محدثين و مورخين ثبت نموده. بعد از برگشتن به مدينه طيبه، جبرئيل از جانب رب جليل نازل، چنانچه امام المفسرين احمد ثعلبى در تفسير کشف البيان و جلال الدين سيوطى در جلد چهارم تفسير خود از حافظ ابن مردويه احمد بن موسى مفسر معروف متوفى سال 352 از ابى سعيد خدرى و حاکم ابو القاسم حسکانى و ابن کثير عماد الدين اسماعيل ابن عمر دمشقى فقيه شافعى در تاريخ و شيخ سليمان بلخى حنفى در باب (39) ينابيع المودة از تفسير ثعلبى و جمع الفوائد و عيون الاخبار نقل مى‌کند که: لمّا نزلت: و آت ذا القربى حقّه، دعا النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فاطمة عليها سلام فاعطاه فدک الکبير.
وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً: و اسراف مکن اسراف کردنى. مراد تبذير خرج در معصيت باشد. از ابن مسعود پرسيدند تبذير چيست؟ گفت: مال خرج کردن، نه در حق خود. مجاهد گويد: اگر کسى همه مال خود را در حق خرج کند، تبذير و اسراف نباشد، و اگر يک مد در باطل خرج کند اسراف باشد. و جمعى فرق گذاشته‌اند به اينکه تبذير خرج در آنچه سزاوار نيست، و اسراف زياده روى نمودن در آنچه شايسته باشد.
نکته: اصل تبذير، از پراکنده نمودن بذر است، يعنى تخم و دانه را افشاندن؛ بعد استعاره شده در هر کسى که ضايع کند مال خود را.