ذکر چشم و گوش و دل در آيه، شايد از باب نمونه باشد، زيرا در قيامت علاوه بر خود انسان، از دست و پا و اعضاى ديگر هم سؤال مى‌شود «1» و آنها به سخن آمده، اعتراف مى‌کنند. «2» و ممکن است براى اين باشد که انگيزه‌ى پيروى از ديگران از طريق ديدن يا شنيدن و يا انديشه و درک است.
در طول تاريخ، بسيارى از فتنه‌ها و نزاع‌ها، از قضاوت‌هاى عجولانه يا حرف‌هاى بى‌مدرک ونظريه‌هاى بدون تحقيق و علم، بروز کرده است. عمل به اين آيه، فرد و جامعه را در برابر بسيارى از فريب‌ها و خطاها بيمه مى‌کند. چرا که خوش‌بينى بيجا، زودباورى وشايعه‌پذيرى، جامعه را دستخوش ذلّت وتسليم دشمن مى‌کند.
تقليد کورکورانه، پيروى از عادات وخيالات، تبعيّت از نياکان، باور کردن پيشگويى‌ها، خواب‌ها، حدس‌ها و گمان‌ها، قضاوت بدون علم، گواهى دادن بدون علم، موضعگيرى، ستايش يا انتقاد بدون علم، تفسير و تحليل و نوشتن و فتوا دادن بدون علم، نقل
«1». نور، 24؛ يس، 65؛ فصّلت، 20.
«2». شايد عبارت «کل اولئک» اشاره باشد که اين سه عضو، از باب نمونه است، وگرنه بدون «کلّ‌اولئک» هم معناى آيه تمام بود.
جلد 5 - صفحه 60
شنيده‌هاى بى‌اساس و شايعات، نسبت دادن چيزى به خدا و دين بدون علم، تصميم در شرايط هيجانى و بحرانى وبدون دليل وبرهان، تکيه به سوگندها و اشک‌هاى دروغين ديگران، همه‌ى اينها مصداق «لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ» بوده و ممنوع است.
به مقتضاى روايات متواتر و معتبر، پيروى از اصول قطعى شرعى (مانند فتواى مجتهد، يا علمى که به اطمينان‌هاى نزديک به يقين اطلاق مى‌شود) پيروى از علم است. همچنان که مردم از نسخه‌ى پزشک متخصّص و دلسوز، علم پيدا مى‌کنند، از فتواى مجتهد جامع‌الشرايط و متّقى نيز علم به حکم خدا پيدا مى‌کنند. بنابراين اين مرحله از علم کافى است، هر چند علم درجاتى دارد و مراحل عميق‌تر آن مانند: علم اليقين، حقّ اليقين و عين‌اليقين مى‌باشد.
امامان معصوم عليهم السلام، اصحاب خود را از شنيدن و گفتن هر سخنى باز مى‌داشتند و به آنان توصيه مى‌کردند که دربانِ دل و گوش خود باشيد. ودر اين امر، به اين آيه «لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ» استناد مى‌کردند.
چنانکه امام صادق عليه السلام براى متنبّه کردن شخصى که هنگام رفتن به دستشويى، توقّف خود را در آنجا طول مى‌داد تا صداى ساز وآواز همسايه را بشنود، اين آيه را تلاوت کرد وفرمود:
گوش از شنيده‌ها، چشم از ديده‌ها ودل از خاطرات مؤاخذه مى‌شود. امام سجاد عليه السلام نيز فرمود: انسان حقّ ندارد هرچه مى‌خواهد بگويد. «1»