تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ قُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ إِنَّ الشَّيْطانَ کانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِيناً (53) رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِکُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْکُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْکُمْ وَ ما أَرْسَلْناکَ عَلَيْهِمْ وَکِيلاً (54) وَ رَبُّکَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ وَ آتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (55) قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِکُونَ کَشْفَ الضُّرِّ عَنْکُمْ وَ لا تَحْوِيلاً (56) أُولئِکَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَ يَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَ يَخافُونَ عَذابَهُ إِنَّ عَذابَ رَبِّکَ کانَ مَحْذُوراً (57)
ترجمه
و بگو به بندگان من بگويند آنچه آن خوبتر است همانا شيطان فساد ميکند ميان آنها همانا شيطان باشد مر آدمى را دشمنى آشکار
پروردگار شما داناتر است بشما اگر بخواهد رحمت کند شما را و اگر بخواهد عذاب کند شما را و نفرستاديم تو را بر آنها کار گذار
و پروردگار تو داناتر است بکسانيکه در آسمانها و زمينند و بتحقيق فضيلت داديم بعضى از پيغمبران را بر بعضى و داديم داود را زبور
بگو بخوانيد آنانرا که گمان کرديد جز او پس متمکّن نيستند دفع ضرر را از شما و نه تغييرى را
آنگروه آنانند که ميخوانند ميجويند بسوى پروردگارشان وسيلتى را هر کدامشان که نزديکترند و اميدوارند برحمت او و مى‌ترسند از عذاب او همانا عذاب پروردگار تو باشد حذر کرده شده.
تفسير
- خداوند دستور فرمود به پيغمبر خود که به بندگان مؤمنش که بلوازم بندگى عمل ميکنند بفرمايد بگويند در مقابل بندگانش که بلوازم بندگى رفتار نميکنند و پيرو شيطانند کلمه و کلام و جمله و جملات بهتر و ملايم‌تر و پسنديده‌ترى را يعنى سخنى نگويند که موجب مزيد عداوت و انزجار و تمرّد و استکبار آنها گردد بلکه سخنى بگويند که موجب تأليف قلوب آنان باسلام باشد چون شيطان در کمين است که برانگيزاند فتنه و فساد را در بين بنى آدم و گاه باشد که يک سخن ناهنجار را دست آويز نموده شر بزرگى بر پا نمايد و براى تذکّر بنى آدم مکرّر تصريح بعداوت ديرينه شيطان با ايشان شده که نامش در نظر باشد و از شرش در حذر باشند و محتمل است مراد از الّتى هى احسن آيه بعد باشد يعنى بگو بگويند بندگان صالح من به بندگان فاجر که خداوند داناتر است از هر کس باحوال بندگانش اگر بخواهد رحمت ميکند و اگر بخواهد عذاب ميکند آنها را و نگويند شما مستحقّ عذابيد چون اين موجب تهييج عداوت آنها و يأسشان از رحمت حقّ
جلد 3 صفحه 368
ميشود با آنکه خاتمه امر آنها معلوم نيست بر احدى جز خداوند که بخير است يا بشرّ و بنابراين آيه بعد بيان و تفسير الّتى هى احسن است و جمله انّ الشيطان ينزغ بينهم تا آخر آيه اوّل معترضه ميباشد و محتمل است آيه دوّم مستقلّ بافاده باشد براى اثبات خوف و رجاء و بيان آنکه رحمت بفضل الهى و عذاب بعدل او است و اين اظهر است و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم موکّل اعمال آنها نيست و نميتواند ايمان را باجبار در دلهاى آنها وارد نمايد و نبايد بنمايد وظيفه او فقط بشارت و انذار است و جز اين مسئوليّتى ندارد و خداوند داناتر است از هر کس بمراتب استعداد و قابليت اهل آسمانها و زمين از ملائکه و انبياء و اولياء و غيرهم پس جاى تعجّب نيست از آنکه يتيم ابو طالب صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بمقام قاب قوسين اوادنى برسد و بعضى از پيغمبران الوا العزم باشند مانند نوح و ابراهيم و عيسى و موسى و محمّد عليه و اله و عليهم السلام و بعضى رسول و بعضى نبى بر حسب استعداد و قابليت خودشان چنانچه در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که سادات انبياء و مرسلين پنج نفرند که بوجود ايشان وحى الهى دور ميزند و الوا العزمند يعنى بعزم ثابت کوشش در امر او نمودند و اسامى شريفه را ذکر فرموده و در علل از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که خداوند تعالى فضيلت داد پيغمبران مرسل را بر ملائکه مقرّبين و فضيلت داد مرا بر تمام انبياء و مرسلين و فضيلت بعد از من براى تو است اى على و براى ائمه از اولاد تو و همانا ملائکه خدّام ما و خدام دوستان مايند سلام اللّه عليهم اجمعين و تخصيص حضرت داود و کتاب زبور بذکر شايد براى آن باشد که در زبور تصريح بمقام خاتميت پيغمبر آخر الزمان شده و آنکه دين او عالمگير و باقى خواهد ماند تا قيامت بر پا شود و شايد اشاره بآن باشد که فضيلت او بداشتن کتاب است نه بپادشاهى با آنکه الوا العزم هم نيست و در کتابش احکامى ذکر نشده بلکه مشتمل است بر ثناى الهى و موعظه و توصيف پيغمبر آخر الزمان و تعريف امّت او و غلبه دينش بر تمام اديان و گفته‌اند هر کتابيرا زبور گويند ولى علم بغلبه شده است براى کتاب داود عليه السّلام چنانچه فرقان هر فارق بين حقّ و باطلى است ولى غلبه پيدا کرده در قرآن و زبور بعد از تورية نازل شده با آنکه يهود قائل بودند بعد از تورية کتابى نازل نشده و باين مناسبت هم ممکن است مخصوص بذکر شده باشد و اخيرا پيغمبر اکرم مأمور شده است که بفرمايد بکسانيکه براى خداوند
جلد 3 صفحه 369
شريک و نظير و پسر و دختر و امثال اينها را قائل شده‌اند مانند مسيح و عزير و ملائکه که بخوانند آنها را براى بر آوردن حاجتشان تا بدانند که هيچ پيغمبر مرسل و ملک مقرّبى بدون مشيت الهى قادر بر امرى نيست و نمى‌تواند دفع ضرر و جلب نفعى براى کسى کند و نه جاى آنرا تغيير دهد يعنى مثلا مرض و فقر و بلا را از جائى بجائى بى‌اذن خدا منتقل نمايد و ملائکه و انبياء و اولياء هر کدام قربشان بخدا بيشتر است بيشتر در صدد تحصيل وسيله تقرّب بخداوندند و عبادت و بندگى ميکنند و برحمت او اميدوار و از عذاب او ترسانند و بنابراين جمله ايّهم اقرب بدل است از فاعل يبتغون الى ربّهم الوسيله و غير آنها بايد متابعت و پيروى کنند و اقتداء ببزرگان خودشان نمايند در اطاعت و عبادت چون سزاوار و شايسته است که تمام مردم حتى ملائکه و انبياء و اولياء از عذاب خداوند در ترس و بيم و حذر باشند براى احتمال قصور يا تقصيرى که ممکن است در اداء وظيفه عبوديت براى ايشان روى دهد و منافات با عصمت ندارد بلکه مؤکّد آن است چون معصوم هم بايد بلطف الهى محفوظ از فتور و لغزش گردد و مسئوليتش زيادتر است ..