تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ نَحْنُ مُهْلِکُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِيداً کانَ ذلِکَ فِي الْکِتابِ مَسْطُوراً (58) وَ ما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلاَّ أَنْ کَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَ آتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِها وَ ما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلاَّ تَخْوِيفاً (59) وَ إِذْ قُلْنا لَکَ إِنَّ رَبَّکَ أَحاطَ بِالنَّاسِ وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناکَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَ نُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ طُغْياناً کَبِيراً (60)
ترجمه
و نيست هيچ بلدى مگر آنکه ما هلاک کننده‌ايم آنرا پيش از روز قيامت يا عذاب کننده‌ايم آنرا عذابى سخت باشد اين در کتاب نوشته شده
و باز نداشت ما را که بفرستيم معجزات را مگر آنکه تکذيب کردند آنرا پيشينيان و داديم قوم ثمود را شترى بينا کننده پس ستم کردند بآن و نميفرستيم معجزات را مگر براى بيم دادن
و ياد کن هنگاميرا که گفتيم مر تو را همانا پروردگار تو احاطه دارد بمردم و نگردانديم آن خوابى را که نموديم بتو مگر آزمايش براى مردم و آن درخت لعنت شده در قرآن را و بيم ميدهيم آنها را پس نمى‌افزايد آنانرا مگر سرکشى بزرگ..
جلد 3 صفحه 370
تفسير
خداوند متعال تمام اهل آباديها را چه ده باشد چه قصبه چه شهر هلاک و نابود ميفرمايد پيش از روز قيامت و لفظ قريه بر همه آنها اطلاق ميشود و اختصاص بده ندارد يا عذاب ميفرمايد آنها را اگر کافر باشند عذاب سختى در دنيا يا آخرت و بنابراين قريه اختصاص ببلد کفر ندارد و چون روى سخن در آيات سابقه بکفّار بوده محتمل است مراد بلد کفر باشد و هلاکت عبارت از کندن بنيان و نابود شدن اهل طغيان و عذاب شديد مخصوص بآخرت باشد و اين اظهر است و در بعضى از روايات هلاک بفناء و موت و در بعضى بأعمّ از قتل و موت و غيره تفسير شده و حاصل مفاد آيه شريفه آنستکه خداوند اهل ظلم و جور و فساد و طغيان را هر جا باشند و هر وقت باشد بجزاى کردارشان خواهد رسانيد و اين از امور قطعيّه است که در لوح محفوظ و کتاب تقدير الهى ثبت و ضبط شده است و بايد دانست که معجزه و کرامت انبياء و اولياء براى اثبات نبوّت و امامت و تقريب بندگان بعبادت و اطاعت خدا است و پس از حصول اين مقصود اگر بعضى از جهّال و معاندين بدلخواه خودشان تقاضاى معجزى نمايند نبايد اجابت شود چون اوضاع عالم بر وفق حکمت و مصلحت منظّم شده و بدلخواه کسى نبايد تغيير کند لذا سيره مرضيّه الهيّه بر اين جارى شده که در اين قبيل از موارد در صورت اجابت و اصرار تقاضا کنندگان بر کفر عذاب نازل ميفرمايد و چنانچه از ابن عباس نقل شده کفّار قريش از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم تقاضا کردند کوه صفا را طلا فرمايد و ساير کوههاى مکّه را پراکنده و هموار سازد بطوريکه صالح براى زراعت شود و اين ملتمس از جهاتى قابل اجابت نبود يکى آنکه شهر مکّه محترم و در آن بيت اللّه اعظم بود که بايد مأمن خلائق و محفوظ باشد ديگر وجود پيغمبر اکرم در بين آنها که خداوند وعده فرموده بود عذاب نفرمايد قومى را با وجود آنحضرت در ميان آنها و ديگر آنکه خداوند ميدانست آنها بتدريج مسلمان ميشوند و از نسل آنها بندگان صالح بوجود ميآيد و در صورت چنين معجزى باز آنها فعلا ايمان نمى‌آورند و حمل بر سحر ميکنند و مستحقّ عقوبت ميشوند چنانچه قبلا ساير معجزات از قبيل قرآن و شقّ القمر و تسبيح سنگ ريزه در کف مبارک را ديدند و ايمان نياوردند و پيشينيان آنها که قوم ثمود بودند ناقه صالح پيغمبر را مشاهده کردند که از کوه بدلخواه آنها بيرون
جلد 3 صفحه 371
آمد و شرحش در اوائل سوره اعراف در ذيل احوال آنحضرت گذشت که بقبيح‌ترين صورتى آنحيوان را کشتند و بخود و او ستم نمودند و آن آيه بيّنه‌اى بود بخودى خود اگر مبصره بمعناى واضحه باشد و الا بينا کننده بود مردم را براه حقّ و موجب بينائى آنها نشد پس اظهار معجزه در اين قبيل مقامات علاوه بر آنکه بى‌ثمر است مفاسدى دارد که بر حکيم لازم است اجتناب از آن فرمايد مگر معارض با مصلحت اهمّى شود که مقام اقتضاء بسط کلام در آنرا ندارد قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که قوم پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از آنحضرت طلب معجزه‌اى نمودند پس جبرئيل نازل شد و عرض کرد خدا فرموده و باز نداشت ما را از آنکه بفرستيم آن معجزات را مگر آنکه تکذيب کردند آنها را پيشينيان و رويّه ما اين بوده که چون ميفرستاديم بسوى اهل بلدى معجزه‌اى را پس ايمان نمى‌آوردند بآن هلاک مينموديم آنها را پس براى اين تأخير انداختيم از قوم تو آنمعجزات را و در ذيل آيه اشاره شده بمطالب سابقه بطرز معجب لطيفى که فرموده ما نميفرستيم آيات را مگر براى انذار مردم و تخويف از عذاب آخرت يعنى نه براى انکار آنها و عذاب دنيا و در آيه اخيره براى تسليت خاطر پيغمبر اکرم از ردّ ملتمس آنها يادآورى فرموده از وعده نصرت خود در آيات عديده باين تقريب که خداوند احاطه دارد بر مردم بعلم و قدرت و بهيچ وجه آنها را تحت اراده الهى خارج نيستند بيايد روزى که تمام کفّار قريش بلکه تمام شبه جزيره عربستان در تحت تسلّط تو در آيد و همه خواهى نخواهى مسلم و مطيع و منقاد تو شوند و اگر چند روزى بنى تيم و عدى يعنى اوّلى و دوّمى و بنى اميّه يعنى عثمان و معاويه و يزيد و هفت نفر از اولاد حکم ابن ابى العاص که جمعا دوازده نفر ميشوند بر منبر تو بر آيند و در مقامت آمد و شد کنند، براى امتحان مردم و تميز منافق از موافق است و بالاخره دولت حقّه حقيقيّه الهيّه براى تو و خاندانت باقى و برقرار است تا روز قيامت و آنچه تقدير الهى بر آن جارى شده از قبول و ردّ ملتمسات و رياست موقت و عزّت مؤبّد بر وفق حکمت و مصلحت است و بايد بآن راضى و خشنود بود چون بطرق متعدده از خاصه و عامّه نقل شده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در خواب ديد بنى اميّه مانند بوزينه بر منبر او جست و خيز ميکنند و بالا ميروند و پائين ميآيند پس بسيار ملول
جلد 3 صفحه 372
و غمگين شد و فرمود اين حظّ آنها است در دنيا که در مقابل اسلام ظاهرى بآنها داده شده و بعضى گفته‌اند بعد از اين خواب ديگر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خندان ديده نشد تا وفات فرمود و در روايات خاصه پس از ذکر رؤياى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم شجره ملعونه تفسير شده به بنى اميّه و خلفاء آنها و در بعضى از روايات تيم و عدى را هم ملحق نموده‌اند و والد ماجد حقير در شفاء الصدور در شرح جمله و لعن اللّه بنى اميّه قاطبة اينمعنى را با بيان اوفى اثبات فرموده و اين تفسير را در اخبار اهل بيت عليهم السلام قطعى الصّدور دانسته و بنابراين احتياج بذکر تفاسير مردودى که بعضى از آنها بنصاب کامل در برودت رسيده نيست و شجره ملعونه عطف است بر رؤيا و بيان است براى آن يعنى قرار نداديم آن خواب و شجره ملعونه را مگر امتحان براى مردم چون بوزينگان که در بعضى روايات رؤيا از بنى اميّه بآن تعبير شده و بنى اميه و شجره ملعونه تمامى يک حقيقت و معنى ميباشند که بقوالب متعدّده بيرون آمده‌اند و ميان آنها فرقى نيست جز بحسب لفظ و صورت و لعن کسانيکه بخدا و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و خاندان نبوت ايذاء و ظلم نمودند در قرآن مکرّر تصريح شده و فتنه بودن آنها براى مردم بيان شد اگر بمعناى امتحان باشد و اگر بمعناى بلا باشد بلا بودن آنها محتاج به بيان نيست و معلوم است که در نتيجه اعراض مردم از خاندان رسالت مستحقّ شدند و مناسب با آن است ذکر و نخوّفهم تا آخر مدلول آيه شريفه و از عجائب لطف کلام الهى آنستکه در ذيل آيه با آنکه تصريح شده بآنکه يزيد پليد در بين آنها بقدرى طاغى است که بايد گفت چيزى جز طغيان بزرگ نيست معناى ظاهرى کلام هم محفوظ است که تخويف بحال آنها فائده ندارد بلکه موجب مزيد سرکشى و تجاوز آنها خواهد بود و اللّه اعلم ..