در آيه‌ى قبل سخن از کشتن ناقه‌ى صالح بود و در اين آيه، سخن از شجره‌ى ملعونه که قاتل اهل‌بيت پيامبر عليهم السلام بودند.
در روايات مى‌خوانيم که اهل‌بيت فرمودند: ما کمتر از ناقه‌ى صالح نيستيم، جسارت به ما هلاکت را به دنبال دارد. «1»
در قرآن، چند رؤيا براى پيامبر اسلام بيان شده است: يک رؤيا در آستانه‌ى جنگ بدر، که خداوند دشمنان را به چشم پيامبر اندک نشان داد، تا مسلمانان سست نشوند. «2» ديگرى
«1». بحار، ج 28، ص 206 و ج 50، ص 192.
«2». انفال، 43.
جلد 5 - صفحه 82
رؤياى ورود فاتحانه به مسجدالحرام. «1» و يکى هم خوابى که در اين آيه مطرح است. دو خواب قبلى پس از هجرت و در مدينه بوده، اما اين خواب در مکّه بوده است. البتّه برخى رؤيا را مربوط به معراج دانسته‌اند، در حالى که معراج در بيدارى بود و رؤيا ظهور در خواب ديدن دارد.
آن خواب و شجره‌ى ملعونه يکى است، چون نتيجه‌ى واحدى دارد و آن فتنه‌بودن براى مردم است. خداوند اين شجره‌ى ملعونه و اعمالشان را در خواب به پيامبر صلى الله عليه و آله نشان داد و فرمود که اين سبب فتنه‌ى امت توست و با جمله‌ى «إِنَّ رَبَّکَ أَحاطَ بِالنَّاسِ»، آن حضرت را دلدارى داد.
«شجرة»، هم به معناى درخت است، هم هر اصلى که شاخه‌ها و فروعى داشته باشد. لذا به قبيله هم شجره گفته مى‌شود. پيامبر نيز فرمود: من و على از يک شجره‌ايم «أنا و على من شجرة واحدة». «2» به سلسله‌ى نسب و نژاد نيز «شجره‌نامه» گفته مى‌شود. پس شجره‌ى ملعونه، قومى ريشه دارند که ملعونند.
در آخر اين آيه آمده است که هشدارهاى الهى نسبت به شجره‌ى ملعونه، نتيجه‌اى جز افزايش طغيان بزرگ اينان ندارد. و «طغيان کبير» تنها يکبار و در همين آيه به کار رفته است. پس بايد در قرآن از يک شجره ملعونه واز قوم و قبيله‌اى سراغ گرفت که به ظاهر مسلمان، ولى در باطن داراى نفاق وسبب فتنه‌ى مردم‌اند.
در قرآن، امور متعدّدى لعنت شده است، مثل: ابليس، يهود، منافقان، مشرکان، علمايى که حقّ را کتمان کردند، آزاردهندگان پيامبر، امّا تنها منافقانند که همراه مسلمانان وموجب فتنه آنانند، زيرا ابليس و اهل‌کتاب ومشرکين، چهره‌اى روشن دارند، ولى منافقان به ظاهر مسلمان، پيوسته عامل فتنه بوده‌اند. «3»
بعضى پنداشته‌اند شجره‌ى ملعونه، همان «درخت زقّوم» است که وسيله‌ى عذاب الهى است، ولى چيزهاى ديگرى هم وسيله‌ى عذاب الهى بوده است که اين نشانه‌ى لعنت شدن
«1». فتح، 27.
«2». بحار، ج 38، ص 309.
«3». عميق‌ترين نظر در باره‌ى اين آيه که با روايات همراه است، در تفسير الميزان آمده است.
جلد 5 - صفحه 83
آن وسيله نيست، مثل رود نيل که فرعون را غرق کرد، يا فرشتگان که بر اقوامى عذاب نازل کردند، يا مؤمنان که در جنگ‌ها بازوى خدا در عذاب و نابودى کفّار بودند. «قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيکُمْ» «1»
علامه‌ى طباطبايى قدس سره در بحث روايى سوره‌ى قدر، از برجستگان اهل‌سنّت مثل خطيب بغدادى، ترمذى، ابن‌جرير، طبرانى، بيهقى، ابن‌مردويه و از علماى شيعه مثل کلينى صاحب کتاب کافى نقل مى‌کند که پيامبراکرم در خواب، بالا رفتن بوزينگان را از منبر خود ديد و بسيار غمگين شد. جبرئيل نازل شد. حضرت خواب خود را بر او بيان کرد. جبرئيل به آسمان رفت و چون برگشت، اين آيات را با خود آورد: «أَ فَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِينَ. ثُمَّ جاءَهُمْ ما کانُوا يُوعَدُونَ. ما أَغْنى عَنْهُمْ ما کانُوا يُمَتَّعُونَ» «2» آيا نمى‌بينى که اگر ما ساليانى آنان را بهره‌مند سازيم، سپس عذابى که به آنان وعده داده شده، سراغشان آيد، بهره‌گيرى‌هاى دنيوى برايشان سودى نخواهد بخشيد. اين رؤيا، همچنين سبب نزول سوره‌ى قدر شد، تا به پيامبر تسلى بدهد که اگر بنى‌اميه هزار ماه حکومت مى‌کنند، در عوض ما به تو شب قدر داديم که بهتر از هزار ماه است.
مسأله خواب ديدن بوزينه‌هايى که حکومت را به دست گرفتند و بر منبر پيامبر بالا مى‌رفتند، از امام باقر و امام صادق عليهما السلام نيز روايت شده است. «3» و مفسّران شيعه و سنّى مراد از شجره‌ى ملعونه را «بنى‌اميّه» مى‌دانند. امام سجاد عليه السلام فرمود: جبرئيل بوزينه‌ها را بر بنى‌اميّه تطبيق داد. پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله پرسيد: آيا اين حادثه در زمان من رخ مى‌دهد؟ پاسخ داد: نه، حدود چهل سال بعد از هجرت تو رخ مى‌دهد. «4»
در ميان بنى‌اميه هم، آن کس که بيش از همه طغيان کرد و حادثه‌ى کربلا را به‌وجود آورد، «يزيد» بود و اين فاجعه، بزرگ‌ترين طغيان در تاريخ بود.
«1». توبه، 14.
«2». شعراء، 205- 207.
«3». تفسير تبيان.
«4». تفسير لاهيجى.
جلد 5 - صفحه 84