کرامت، گاهى کرامت معنوى واکتسابى ونزد خداست، مثل کرامتى که خاصّ اهل تقواست.
«إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ» «1» وگاهى کرامت در آفرينش است، نظير «أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ» «2» که در خلقت انسان آمده است. مراد از «کَرَّمْنا» در اين آيه، احتمالًا وجه دوّم باشد. کرامت
«1». حجرات، 13.
«2». تين، 4.
جلد 5 - صفحه 94
انسان هم در خلقت و هوش و عقل و استعداد است، و هم در دارا بودن قانون آسمانى و رهبرى معصوم، و مسجود فرشتگان واقع شدن.
انسان برتر از فرشته است، زيرا:
الف: انسان، مسجود فرشتگان است.
ب: فرشته، عقل محض است وشهوت ندارد و از اين رو کمالش به ارزش کمال انسان نيست. هر که عقلش را بر شهوتش غلبه دهد، برتر از فرشته است.
ج: در شب معراج، جبرئيل به پيامبر صلى الله عليه و آله گفت: تو امام باش تا به تو اقتدا کنم، زيرا خداوند شما را بر ما برترى داده است. «1»
با آنکه خداوند بشر را بر همه‌ى موجودات، حتّى فرشتگان برترى داد، «فَضَّلْناهُمْ عَلى کَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا» ولى سوء انتخاب و عمل ناپسند انسان او را به پست‌ترين درجه «أَسْفَلَ سافِلِينَ» «2» و به مرتبه‌ى حيوانات و پست‌تر از آن پايين مى‌آورد. «کَمَثَلِ الْحِمارِ» «3»، «کَمَثَلِ الْکَلْبِ» «4»، «کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ» «5»*، کَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ ... «6»
در آيه، براى انسان هم کرامت مطرح است، هم فضيلت. «کَرَّمْنا فضلنا» شايد تفاوت اين دو، عبارت باشد از:
الف: کرامت، امتيازى است که در ديگران نيست، امّا فضيلت، امتيازى است که در ديگران نيز هست.
ب: کرامت اشاره به نعمت‌هاى خدادادى در وجود انسان است، بدون تلاش. ولى فضيلت اشاره به نعمت‌هايى است که با تلاش خود انسان همراه با توفيق الهى بدست آمده است.
ج: کرامت مربوط به نعمت‌هاى مادّى است، ولى فضيلت مربوط به نعمت‌هاى معنوى است.
سفر يکى از لوازم زندگى بشر، براى رفع نيازها و کسب تجربه‌هاست، که خداوند اسباب آن را در خشکى و دريا، در اختيار بشر قرار داده و آن را به عنوان يکى از نعمت‌هاى خود برشمرده است.
«1». تفسير نورالثقلين.
«2». تين، 5.
«3». جمعه، 5.
«4». اعراف، 176.
«5». اعراف، 179.
«6». بقره، 74.
جلد 5 - صفحه 95
به گفته‌ى بعضى مفسّران، «حمل در خشکى و دريا» اشاره به تسخير تمام قواى زمينى و دريايى به دست بشر است، نه فقط سوار شدن بر کشتى و الاغ و مانند آن!
«طيبات»، اقسامى دارد: حيات طيّبه، ذرّيه‌ى طيّبه و رزق طيّب. و امام باقر عليه السلام مى‌فرمايد:
رزقِ طيّب همان علم مفيد است. «1»