تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ يَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَ ما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِيلاً (85)
شأن نزول «1»: مشرکين مکه نضربن حارث و ابى بن خلف و عتبه بن ابى معيط را بمدينه فرستادند براى استفسار حال پيغمبر از يهود مدينه.
پس از ملاقات و بيان حال پيغمبر متعجب شده گفتند اى صناديد ما دانسته بوديم ظهور پيغمبرى نزديک است و از شما رائحه او را استشمام کنيم براى تحقيق از او بپرسيد احوال جوانان پيشين را که گمشدند چگونه است و آنکه مشرق و مغرب عالم را سير نمود و روح چيست اگر هر سه را جواب يا هيچکدام را جواب نداد بدانيد که پيغمبر نيست و اگر دو تا را جواب و لکن روح را جواب ندهد پيغمبر باشد زيرا ما در کتاب خود چنين يافته‌ايم ايشان به مکه مراجعت و مجلسى تشکيل و از حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آنها را پرسيدند در جواب اول آيه شريفه نازل (أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحابَ الْکَهْفِ وَ الرَّقِيمِ کانُوا مِنْ آياتِنا عَجَباً) «2» و در جواب دوم آيه (وَ يَسْئَلُونَکَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ) «3» و در جواب سوم نازل شد (وَ يَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي ...). مفسرين
«1» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 437.
«2» کهف آيه 9.
«3» کهف آيه 83.
جلد 7 - صفحه 434
اختلاف نمودند در روحى که سؤال کردند کدام روح است 1- روحى انسانى از حقيقت آن که آيا متحيز است يا حال در متحير يا موجود غير متحيز و نه حال در متحيز 2- آنکه آيا قديم است يا حادث 3- آيا باقى باشد بعد از موت اجسام يا نه 4- سؤال از عيسى که روح اللّه است 5- سؤال از جبرئيل که روح الامين است 6- سؤال از قرآن باشد که چگونه معجز و مخالف کلام ماست و حق تعالى قرآن را روح نام فرموده در آيه (وَ کَذلِکَ أَوْحَيْنا إِلَيْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا) «1» 7- سؤال از روح که ملکى عظيم الشأن ميباشد. خلاصه سؤال از هر کدام باشد جواب فرموده که آنچه منظور شما است از عالم امر، و کسى را به حقيقت آن اطلاعى نيست.
وَ يَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ: و سؤال مى‌کنند ترا اى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از روح قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي: بگو در جواب آنها که روح از امر پروردگار من است يعنى از مخلوقاتيست که باراده ذاتيه الهيه موجود شده بى‌مادّه و مدت و لذا مخصوص علم سبحانى و غير را به آن دانائى و آگاهى نيست.
بيان مطلب آنکه عالم خلق بسيار چيزها است که بحواس مدرک نشود و آنها که مدرک شوند حقايق بعضى مکشوف نشده گرچه محققين را در اطراف آن داستانهائيست پس عالم امر را بطريق اولى علمى بحقيقت آن نخواهد بود و از احاديث وارده در تفسير آيه شريفه کاشف است از آنکه سؤال از روح ملک اعظم بوده. چنانچه على بن ابراهيم قمى (قده) و کافى- از ابى بصير از حضرت صادق عليه السّلام که سؤال نمودم از فرمايش (وَ يَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي) فرمود مخلوقى است اعظم از جبرئيل و ميکائيل با پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بود و با ائمه ميباشد و او از ملکوت است «2». در حديث
«1» شورى آيه 52.
«2» تفسير برهان، جلد 2، صفحه 444 و تفسير قمى جلد 2، صفحه 26.
جلد 7 - صفحه 435
ديگرى فرموده که با هيچ پيغمبرى نبوده مگر با حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم «1». وَ ما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا: و داده نشده‌ايد از دانش مگر کمى زيرا تمام معلومات شما نسبت بعلم سبحانى اندکى است از بسيار و مخصوصات علم الهى را نهايتى نيست و آيه شريفه اشاره است به آنکه روح از جمله موجوداتى است که ممکن نيست معرفت حقيقت آن مگر بآثار و صفات که مميز او باشد از غير آن و لذا کفار چون اين جواب شنيدند گفتند اين خطاب مختص ما است يا غير ما فرمود نه ما حقيقت روح را دانيم نه شما بنابراين هيچکس را بآن دانائى نخواهد بود «و اللّه العالم».