تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَکُونُوا کَالَّذِينَ کَفَرُوا وَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ کانُوا غُزًّى لَوْ کانُوا عِنْدَنا ما ماتُوا وَ ما قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِکَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَ اللَّهُ يُحْيِي وَ يُمِيتُ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (156)
ترجمه
اى کسانيکه ايمان آورديد نباشيد مانند آنانکه کافر شدند و گفتند برادرانشان را وقتى که سير کردند در زمين يا بودند جنگ کنندگان اگر بودند نزد ما نمى‌مردند و نه کشته مى‌شدند تا بگرداند خدا اين را حسرت در دلهاشان و خدا زنده ميکند و ميميراند و خدا بآنچه ميکنيد بينا است..
تفسير
حق مؤمن آنست در هر امرى اقدام مينمايد ابتداء ملاحظه حکم عقل و شرع را بنمايد اگر صلاح عقلا و شرعا معلوم باشد محتاج بمشورت نيست و اگر ترديدى در احراز حکم عقلى يا شرعى داشته باشد بمشورت با اشخاص عاقل خيرخواه خيرگو يا مراجعه بقواعد شرعيه در موارد شبهه تکليف خود را احراز کند و اگر باز
جلد 1 صفحه 519
رفع ترديد نشود اينجا بنظر حقير جاى استخاره و طلب ارائه خير از خدا است چون جائيکه باب احراز خير از طرق ظاهريه بر بنده مسدود شده است از باب لطف بر خداوند لازم است که بطرق غيبيه باو اعلام فرمايد و يکى از آن طرق که بتوسط اولياء دين بما رسيده است استخاره است و پس از تعيين تکليف بايد متوکلا على اللّه در امر اقدام نمايد و بعد از اين اگر بر حسب ظاهر ضررى باو متوجه شود ديگر جاى ندامت و حسرت نيست زيرا که امورات منوط بتقدير الهى است و بسا از اوقات است که چيزى را ما براى خودمان ضرر فرض ميکنيم و واقعا خير ما در آنست لذا مؤمن با توجه بآنچه عرض شد حسرت و ندامتى در امور پيدا نميکند مگر در جائيکه تقصيرى در مقدمات مشروحه کرده باشد ولى کافر که باين مبانى معتقد نيست و عمل نميکند خواه منافق باشد چنانچه ظاهرا مراد در اين آيه است خواه منکر ظاهرى غالبا دوچار حسرت و ندامت است بنظر حقير منافقين بعد از مراجعت از جنگ احد ميگفتند برفقاى خودشان اگر شهداء احد در معرکه حاضر نميشدند يا فرار ميکردند و با ما بودند کشته نميشدند چنانچه ساير کفار و جهال نوعا در موقعيکه جمعى مسافرت مينمودند و ميمردند ميگفتند اگر آنها نرفته بودند باين سفر نمى- مردند و اين عقايد و گفتار علاوه بر آنکه خلاف واقع است زيرا که امورات منوط بتقديرات الهى است و تدبيرات بندگان در آن تأثيرى ندارد و کاشف از عدم رضاى عبد بقضاى الهى است و مثبت تقصير از براى مقدمين بآن امور است و اظهار استقلالى است از براى بنده که بساحت مقدس ربوبى برميخورد ايجاد حسرت و ندامت و اسف در اولياء و دوستان آنها و گويندگان اين مقالات فاسده مينمايد بطوريکه بسا ميشود اين اندوه زيادتر از اندوه اصل مصيبت باشد در صورتى که اثر و فايده هم اصلا و ابدا بر اين عقايد و اقوال نيست لذا خداوند مؤمنين را نهى فرموده از آنکه مشارکت نمايند با کفار در اين عقايد و اقوال تا اين حسرت و ندامت مخصوص بآنها باشد در دنيا و مؤمنين از آنها نصيبى نداشته باشند تا برسد بحسرت و ندامت روز حسرت که امان از حسرت و ندامت آنروز و بنيان خرافات آنها را باثبات دو صفت از براى خداوند مضمحل فرمود چون کسى زنده کننده و ميراننده ميباشد که اختيار موت و حيات بدست او باشد و آنخداوند است که چنانچه زنده کرد ميميراند و هر
جلد 1 صفحه 520
وقت بخواهد باز زنده ميکند اگر خداوند بخواهد مسافر و غازى را زنده ميگذارد و مقيم را ميميراند چنانچه ميديدند و ميبينيم و نميدانستند و نميدانيم و خداوند باعمال قلبيه و لسانيه شما بصير است و اگر بخواهيد مشابه با کفار شويد شما را بجزاى خودتان در دنيا و آخرت ميرساند و يعملون بصيغه مغايب نيز قرائت شده است و بنابراين مراد آنستکه کفار را خداوند باين عقايد و اعمال مجازات خواهد فرمود و چون معنى سميع و بصير در خداوند تعالى عالم به مبصرات و مسموعات است اطلاق بينا با آنکه مورد آيه قول است ضرر ندارد علاوه بر آنکه شيخ الاشراق فرموده مرجع علم الهى ببصر است در هر حال مراد معلوم است که خداوند بتمام اعمال عباد آگاه است.