اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ مَن يَهدِ اللّه‌ُ فَهُوَ المُهتَدِ وَ مَن يُضلِل فَلَن تَجِدَ لَهُم أَولِياءَ مِن دُونِه‌ِ وَ نَحشُرُهُم يَوم‌َ القِيامَةِ عَلي وُجُوهِهِم عُمياً وَ بُکماً وَ صُمًّا مَأواهُم جَهَنَّم‌ُ کُلَّما خَبَت زِدناهُم سَعِيراً (97)
و کسي را که خداوند هدايت فرمايد پس او هدايت شده است و کسي را که گمراه نمايد پس هرگز نمييابي از براي آنها اولياء از غير از خداوند و محشور مي کنيم آنها را روز قيامت بر صورت‌هاي خود کور و لال و کر جايگاه آنها جهنم است هر چه آتش آنها خاموش گردد ما زياد ميکنيم افروختن آن را در موضوع هدايت و ضلالت که دو اسم از اسامي الهيه است هادي و مضل گفته‌ايم که خداوند اسباب هدايت که بمعني ارائه طريق است بر تمام افراد علي السواء فراهم فرموده چه اسباب تکويني از عقل و شعور و ادراک و اعضاء و جوارح و اختيار و چه تشريعي از ارسال رسل و انزال کتب و بيان احکام و بشارات بسعادت و اطاعت و انذار از مخالفت و معصيت اگر بنده رو باين اسباب باختيار خود رفت خداوند هم توفيق و تأييد و اعانت ميفرمايد تا نائل شود و اينکه ايصال بمطلوبست و اينکه معني هدايت الهي است که ميفرمايد:
وَ مَن يَهدِ اللّه‌ُ فَهُوَ المُهتَدِ و اگر باختيار خود پشت کرد بآنها و رو بباطل و هوا پرستي و کفر و ضلالت رفت خداوند او را بخود واگذار ميکند و شيطان بر او مسلط ميشود و قلبش سياه ميشود و اينکه معناي کلمه و من يضلل است البته هيچ امري تحقق پيدا نميکند بدون مشيت الهي و کليه افعال اختياريه عباد هم استنادش بعبد داده ميشود چون در تحت اختيار او است هم استناد بخدا چون بدون مشيت او واقع نميشود چون عبد و اختيار او و قواي او در تحت اختيار او است و براي تقريب بذهن شما اگر گوشتي مقابل گربه گذارديد براي امتحان گربه و او ربود
جلد 12 - صفحه 311
هم استناد بگربه داده ميشود چون باختيار خود ربوده و هم استناد بشما داده ميشود که ميتوانستي جلوگيري کني و گربه را بخود واگذار کردي.
فلن تجد لن براي نفي تأبيد است يعني هرگز نميابي لهم براي اينکه گمراهان (اولياء) که بتوانند مضرات معاصي را از آنها دفع کنند يا مثوبتي بآنها برسانند من دونه فقط خداوند اگر قابليت عفو دارد عفو و اگر مستحق عذاب است عذاب ميفرمايد و چون غير مؤمن قابليت عفو ندارد بلکه مورد غضب او واقع شده وَ نَحشُرُهُم يَوم‌َ القِيامَةِ که جميع اولين و آخرين مجتمع ميشوند اهل ضلالت محشور ميشوند علي وجوههم صورتها روي خاک حتي در خبر دارد که اهل محشر پا روي متکبرين ميگذارند و ميروند عميا و بکما و صما چشم قلب آنها کور است حقايق را مشاهده نميکند زبان قلب لال است اقرار و اعتراف بحق نميکند گوش قلب کر است استماع حق نميکند ميفرمايد:
وَ مَن أَعرَض‌َ عَن ذِکرِي فَإِن‌َّ لَه‌ُ مَعِيشَةً ضَنکاً وَ نَحشُرُه‌ُ يَوم‌َ القِيامَةِ أَعمي قال‌َ رَب‌ِّ لِم‌َ حَشَرتَنِي أَعمي وَ قَد کُنت‌ُ بَصِيراً قال‌َ کَذلِک‌َ أَتَتک‌َ آياتُنا فَنَسِيتَها وَ کَذلِک‌َ اليَوم‌َ تُنسي طه آيه 124 الي 126 و نيز ميفرمايد:
قال‌َ اخسَؤُا فِيها وَ لا تُکَلِّمُون‌ِ مؤمنون آيه 110 و از همين جمله استفاده ميشود که در قيامت هم بحال شرک و کفر و ضلالت باقي هستند مَأواهُم جَهَنَّم‌ُ غير مؤمن هر که باشد و هر چه باشد اگر از روي تقصير ايمان نياورده جايگاه او جهنم است کُلَّما خَبَت آتش جهنم خموشي ندارد لکن بهر درجه که هست بآن درجه باقي نميماند زِدناهُم سَعِيراً شدت پيدا ميکند.