تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِکَ وَ لا تُخافِتْ بِها وَ ابْتَغِ بَيْنَ ذلِکَ سَبِيلاً (110)
«1» بحار الانوار، جلد 77، صفحه 79، بخشى از حديث سوّم.
جلد 7 - صفحه 460
شأن نزول «1»: مفسرين نقل نموده‌اند که حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در سجده مى‌فرمود: يا اللّه يا رحمن، مشرکان به يکديگر گفتند: ما را از پرستيدن دو خدا منع مى‌کند و خود دو خداى را مى‌خواند؛ آيه شريفه نازل شد:
قُلِ ادْعُوا اللَّهَ: بگو اى پيغمبر بخوانيد خدا را. أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ: يا بخوانيد رحمن را که مقصود از هر دو خط يک ذات است. نزد بعضى «2» آنکه اهل کتاب به حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عرض کردند: خداوند در تورات ذکر «رحمن» بسيار فرموده و تو به اين اسم کم ياد مى‌کنى. آيه شريفه نازل شد که اين هر دو اسم در حسن اطلاق برابرند. أَيًّا ما تَدْعُوا: هر کدام را که بخوانند از اللّه يا رحمن.
فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى: پس مر ذات خداى راست نامهاى نيکو، و بعضى دال بر صفات جلال و برخى بر صفات کمال، يعنى اسماء سبحانى منبى‌ء است از صفات حسنه، يا افعال حسنه يا معانى حسنه. اما اسماء منبئه از صفات ذات مانند: قادر، عالم، حىّ، سميع و بصير. اما اسماء منبئه از افعال حسنه او مثل: خالق، رازق، عادل، محسن، مجمل، منعم، رحمن و رحيم. اما اسماء منبئه از معانى حسنه مانند: صمد، معبود و مشکور تمام اينها دالند بر ذات يکّه يکتاى خداوند جل جلاله.
تنبيه: ذات احديت الهى را نود و نه اسم، يا چهار هزار اسم مى‌باشد بنابر اختلاف روايات. و اين اسماء توقيفى است، يعنى در گفتن و اطلاق آن بر خداى تعالى، بايد دستور از پيغمبر يا امام رسيده باشد، نه آنکه از پيش خود با اعتبار بعض معانى، جعل اسمى شود، مثلا تمام علوم را خداوند به بندگان تعليم
«1» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 446.
«2» همان مدرک.
جلد 7 - صفحه 461
و عطا فرمايد، لکن جائز نيست گفتن «يا معلم» بر خدا، زيرا بدعت و ضلالت خواهد بود.
تفسير برهان «1»- از حضرت باقر و صادق عليهما السّلام مروى است که:
وقتى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در مکه تشريف داشتند، بلند قرائت مى‌نمودند. مشرکان آگاه مى‌شدند به مکان آن حضرت، پس اذيت مى‌نمودند؛ آيه شريفه نازل شد:
وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِکَ: و آشکارا مکن به قرائت نماز خود، يعنى بلند مخوان تا استهزا کنند. وَ لا تُخافِتْ بِها: و پنهان مکن صداى خود را به حدى که مأمومين نشنوند. وَ ابْتَغِ بَيْنَ ذلِکَ سَبِيلًا: و طلب نما بين جهر و اخفات راهى ميانه، چه ميانه روى در همه چيز محبوب است.
تفسير برهان «2»- از حضرت صادق عليه السّلام در اين آيه فرمود: جهر به قرائت، بلند کردن صوت، و اخفات آن به اندازه‌اى که گوش تو نشنود، و ميانه اين دو آنکه گوش تو بشنود.
ايضا از حضرت باقر عليه السّلام مروى است «3» که اين نسخ شده به آيه (فاصدع بما تؤمر).