تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَ اذْکُرْ رَبَّکَ إِذا نَسِيتَ وَ قُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هذا رَشَداً «24»
«1» مدرک پيشين، حديث 2.
«2» سفينة البحار، ج 2، ص 532: لا يستکمل عبد حقيقة الايمان حتّى يدع المراء و ان کان محقا.
جلد 8 - صفحه 39
إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ: مگر آنکه خداى خواهد، يعنى بگو اگر خداى خواهد من آن را بجا آورم. يا معنى آنکه مگو کارى خواهم کرد فردا مگر آنچه خداى خواهد. و اين مطلب محقق شده که خداى نخواهد مگر خير و طاعت، پس معنى آنکه: عزم و جزم بر طاعت مصمّم مکن و مگو که من فردا کارى خواهم کردن مگر خير و طاعت، تا مردمان به تو اقتدا کنند. اين وجهى لطيف است که آيه به ظاهر خود باقى بدون تقدير و ايرادى.
تحقيق: به براهين متقنه، عصمت انبياى عظام ثابت شده که از اول عمر تا آخر، گناه صغيره و کبيره و خطا و سهو و نسيان از ايشان صادر نگردد؛ زيرا آمدن ايشان براى ارشاد و هدايت بندگان، و صدور يکى از اين صفات موجب سلب وثوق و اطمينان، و نقض غرض حضرت سبحان گردد. بنابراين نقل بعض مفسرين در اين آيه شريفه که يهود سؤال از حضرت نبوى و جواب را به فردا مقرر و نگفت ان شاء اللّه، لذا چهل روز وحى از حضرت منقطع، و بعد آيه نازل شد:
«وَ لا تَقُولَنَّ لِشَيْ‌ءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِکَ غَداً»؛ البته نسبت چنين امرى به ساحت قدس احمدى صلّى اللّه عليه و آله که مخزن علوم ربّانى است شايسته نخواهد بود، بلى ممکن است به واسطه مصالح و حکم الهيه در بعضى مواقع از چيزى اطلاع ندهند، زيرا نخواهند چيزى را مگر آنچه خدا خواهد، لکن قسمت منقوله کاشف از ترک اولى، و مقام شامخ محمّدى صلّى اللّه عليه و آله اجلّ و اعلى باشد از آن، پس آيه شريفه خطاب به پيغمبر و مراد امت باشند، چنانچه بسيارى از آيات به اين طريق خطاب شده.
وَ اذْکُرْ رَبَّکَ إِذا نَسِيتَ: و ياد کن مشيت پروردگار خود را، يعنى بگو بعد از تذکر «ان شاء اللّه» چون فراموش کنى آن را. طبرسى (رحمه اللّه) فرمايد «1»:
چون متذکر شوى بگو «ان شاء اللّه» اگرچه بعد از روزى يا ماهى يا سالى باشد.
و اين قول ابن عباس و مروى از ائمه ما است، و احاديث بسيار بدين مضمون وارد
«1» مجمع البيان ج 3 صفحه 461.
جلد 8 - صفحه 40
شده که: هر گاه شخص قسمى خورد و فراموش کند «ان شاء اللّه» را هر وقت متذکر شود، بگويد.
وَ قُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي: و بگو اميد است اينکه دلالت فرمايد مرا پروردگار من. لِأَقْرَبَ مِنْ هذا رَشَداً: مر آن چيزى را که نزديکتر است از شأن اصحاب کهف که مى‌پرسند از روى صواب، يعنى آيات و بيّناتى به من مرحمت فرمايد که دلالت کند بر صدق نبوّت من واضح‌تر از قصه اصحاب کهف، و آن آيات اخبار قصص انبيا و حوادث واقعه در اعصار آينده است تا قيام قيامت.